Eron karvonsaroylari savdo karvonlariga xizmat ko‘rsatish uchun qurilgan inshootlar bo‘lib, odatda shaharlarni bog‘lovchi yo‘llar bo‘yida bunyod etilgan. Eron tarixining muayyan davrida karvonsaroylar savdo infratuzilmasini yaratish va yo‘llar xavfsizligini ta’minlashda hayotiy ahamiyatga ega bo‘lgan. Ular eronlik savdogarlarga katta daromad olish imkonini bergan.
Albatta, Eron karvonsaroylarining barchasi ham shaharlar orasidagi yo‘llarda, shaharlardan uzoqda qurilmagan. Ularning ayrimlarini shaharlarning o‘zidan ham topish mumkin. Asosan bozorlar yaqinida qurilgan bunday karvonsaroylar savdogarlar uchun turar joy vazifasini bajargan. Ular bu yerda yashab turgan va o‘z mahsulotlarini sotayotgan vaqtlarida boshpana bilan ta’minlangan.
Qazvin shahridagi «Sa’dussaltana karvonsaroyi» Eronning shahar ichida joylashgan karvonsaroylaridan biri bo‘lib, u «Sa’diya saroyi», «Sa’dussaltana bozorchasi» va «Saodat saroyi» nomlari bilan ham tanilgan.
Sa’dussaltana karvonsaroyi: vazifasi va tarixi
Sa’dussaltana karvonsaroyi Qojarlar sulolasi hukmdori Nosiriddinshoh davrida qurilgan. U 1848-yildan 1896-yilgacha Eronni boshqargan va mamlakat tarixidagi eng uzoq hukmronlik davrlaridan biriga ega bo‘lgan hukmdorlardan biri hisoblanadi.
Inshoot qurilgan davrda Qazvinni «Boqirxona Sa’dussaltana» nomli shaxs boshqargani sababli karvonsaroy ham shu nom bilan atalgan.
Qazvin qadimdan Sharq va G‘arb yo‘llarini bog‘lovchi nuqta, shuningdek, Eronning Turkiya va Yevropa bilan aloqalarini ta’minlovchi muhim markaz hisoblangan. Bundan tashqari, Qazvin Tehronga kirish darvozasi vazifasini ham bajargan. Savdogarlar va sayohatchilar poytaxtga borish uchun ko‘pincha shu shahar orqali o‘tishni tanlaganlar.
Shu sababli Sa’dussaltana savdo aloqalarini rivojlantirish maqsadida Qazvin bozori yonida ushbu karvonsaroyga asos solgan.
Karvonsaroy qurilishi 1892-yilda (1271-hijriy-shamsiy yilda) boshlangan va ikki yildan so‘ng yakunlangan. Uning qurilishida ikki nafar isfahonlik va ikki nafar qazvinlik me’mor ishtirok etgan.
Ikkinchi jahon urushi boshlanguniga qadar bu inshoot sayohatchilar va savdogarlar uchun dam olish hamda tunash joyi bo‘lib xizmat qilgan. Biroq urushdan keyin iqtisodiy vaziyatning yomonlashuvi natijasida Sa’dussaltana karvonsaroyidagi hujralar ishlab chiqarish ustaxonalariga aylantirilgan.
1998-yilga (1377-hijriy-shamsiy yilga) kelib karvonsaroy asta-sekin vayronaga aylana boshlagan. Ammo aynan shu yili ta’mirlash va restavratsiya ishlari boshlanishi bilan inshoot yana yangi hayotga qaytgan.
Sa’dussaltana karvonsaroyining me’morchiligi va xususiyatlari
Karvonsaroy 2,7 gektar maydonda qurilgan bo‘lib, uning hududida qariyb 400 ta hujra mavjud. Ushbu xususiyatlar Sa’dussaltana karvonsaroyini Eronning shahar ichida joylashgan eng katta karvonsaroyi sifatida e’tirof etishga asos bo‘lgan.
Bino to‘rt ayvonli me’moriy uslubda qurilgan. Ayvonlarning ravoqlari g‘isht terish san’ati bilan bezatilgan, shiftlarida esa muqarnas naqshlarini ko‘rish mumkin.
Sa’dussaltana karvonsaroyining asosiy kirish eshigi Qazvin shahridagi Imom Xumayniy ko‘chasida joylashgan. Ushbu kirish yo‘li binoning asosiy hovlisiga olib boradi. Umuman olganda, majmua hududida yana yettita hovli mavjud.
-
Sa’dussaltana hovlisi: Ushbu hovlining maydoni 3000 kvadrat metrdan ortiq bo‘lib, uning yarmi ochiq maydondan iborat. Hovlining to‘rt tomonida, taxminan bir metr balandlikdagi supalar ustida 32 ta hujra joylashgan.
-
Negorassaltana hovlisi: Bu hovli Sa’dussaltana hovlisining g‘arbida joylashgan. Unda ikkita hujra va ikkita juda katta ombor mavjud. Hovlining g‘arbiy tomonidan «Vazir rastasi»ga chiqish mumkin. Bu hovlida karvonlarning tunab qolishiga ruxsat berilmagan. Karvonlar yuklarini shu yerga tushirgach, hovlini tark etishlari kerak bo‘lgan. Negorassaltana hovlisining maydoni qariyb 1500 kvadrat metrni tashkil etadi, shundan 244 kvadrat metri ochiq maydondir.
-
Qahramoniy hovlisi: Ushbu hudud 1860 kvadrat metr maydonni egallaydi, uning 706 kvadrat metri ochiq maydondan iborat. Hujralar hovli bilan bir xil sathda joylashgan. Qahramoniy hovlisi karvonsaroydagi tashqi hududga bevosita chiqish yo‘li bo‘lmagan yagona hovlidir.
-
Xizmat hovlisi: Ushbu hovlida hujralar qurilmagan.
-
Sa’diya hovlisi: Sa’dussaltana hovlisining g‘arbida joylashgan bu hovli majmuadagi eng go‘zal hovli sifatida tanilgan. Uning maydoni 2900 kvadrat metrni tashkil etadi. Hovlida g‘isht va koshinlardan ishlangan bezaklarni ko‘rish mumkin.
-
Shotorxon hovlisi: Ushbu qismning maydoni 4378 kvadrat metrga teng. Karvonlar karvonsaroyga shu qism orqali kirib kelgan va yuklarini hovliga joylashtirgan. Hovlining shimoliy tomonida «Yuz ustun» deb ataladigan katta makon joylashgan. Karvonsaroyning asosiy yuk tushirish va yuklarni joylashtirish hududi aynan shu yerda bo‘lgan.
-
Behishtiyon hovlisi: Majmuaning shimoli-g‘arbiy qismida joylashgan ushbu saroyda ikkita katta zal, ikkita ravoq va sakkizta hujra qurilgan. Bu hovlida suv saqlash uchun mo‘ljallangan sardoba ham mavjud.
Karvonsaroyning eng go‘zal qismi — Chahorsuq bo‘lib, uning ustida katta koshinkor gumbaz qad rostlagan. Sariq va feruza rangli rang-barang koshinlar Chahorsuqga ta’riflab bo‘lmaydigan ulug‘vorlik baxsh etadi.
Ushbu Chahorsuq ko‘chani asosiy hovli — Sa’dussaltana hovlisi bilan bog‘laydi. Gumbazning to‘rt tomonida binoning ko‘rkini yanada oshirish maqsadida to‘rtta yarim gumbaz ham qurilgan. Bu yerda qurilish yakunlangan yil va me’morlarning ismlari yozilgan uchta bitikni ko‘rish mumkin.
1800 kvadrat metr maydonni egallagan Razaviy hammomi ham karvonsaroyning muhim qismlaridan biridir. Ushbu hammom Eron milliy merosi ro‘yxatiga alohida obyekt sifatida kiritilgan.
Sa’diya hammomi Sa’diya hovlisining shimoli-sharqida joylashgan. Majmuaning g‘arbiy qismida esa qariyb 2000 kvadrat metr maydonni egallagan Vazir rastasi mavjud. Bu rastada 44 ta do‘kon joylashgan.
Sa’dussaltana karvonsaroyida mahalliy mahsulotlarni sotishga mo‘ljallangan do‘konlardan tashqari, sayyohlarga xizmat ko‘rsatuvchi kafe va restoranlar ham faoliyat yuritadi.
Shuningdek, ushbu tarixiy inshootda bir nechta muzey tashkil etilgan. Ular qatoriga «Shohnoma» muzeyi, afsonalar va etnografiya muzeyi hamda Doktor Solihiy muzeyi kiradi.
Sa’dussaltana karvonsaroyining milliy va jahon merosi ro‘yxatlariga kiritilishi
1937-yilda (1316-hijriy-shamsiy yilda) Sa’dussaltana karvonsaroyi Qazvin bozori majmuasining tarkibiy qismlaridan biri sifatida ro‘yxatga olingan.
Biroq binoning foydalanish maqsadi va faoliyatida yuz bergan o‘zgarishlardan so‘ng, 1998-yilda u yana alohida tarixiy yodgorlik sifatida «Sa’dussaltana karvonsaroyi» nomi bilan Eron milliy merosi ro‘yxatiga kiritilgan.
Sa’dussaltana karvonsaroyi 2023-yilda (1402-hijriy-shamsiy yilda) UNESCOning Jahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan 54 ta Eron karvonsaroyidan biridir.