Qanot qazishda uchta asosiy omil mavjud: yerning qiyaligi, suv sarfi va tuproqning tarkibi. Ushbu omillarning har biri alohida bilimni talab qiladi. Bundan yuzlab yillar avval bunday bilimlarga ega bo‘lish Eron xalqining ilmiy taraqqiyotidan dalolat beradi. Qanot qazish texnologiyasidan Eronning issiq va qurg‘oqchil hududlarida keng foydalanilgan. Ayrim mutaxassislarning hisob-kitoblariga ko‘ra, Eronda qazilgan qanotlar soni 30 mingdan oshadi. Bunday keng tarqalishni hisobga olsak, qanot qazish va u bilan bog‘liq boshqa bilimlar keng rivojlanganini, qadimgi Eron me’morchiligining ilmiy darajasi esa juda yuqori bo‘lganini anglash mumkin. Eron qanotlarining har birini o‘rganish bu fikrni tasdiqlaydi.
«Akbarobod» va «Qosimobod» deb ataladigan, shuningdek, «Brovatning egizak qanotlari» nomi bilan mashhur bo‘lgan ushbu ikki qanot Eron qanotlarining mukammal namunasi hisoblanadi. Ularning tuzilishida qanot me’morlarining mahorati va yuksak kasbiy tajribasini yaqqol ko‘rish mumkin.
Brovatning egizak qanotlarining geografik joylashuvi va shakllanishi
Bam shahri dunyodagi eng katta xom g‘ishtdan qurilgan shahar hisoblangan Bam qal’asi bilan mashhur. Shahar yiliga o‘rtacha 60 millimetr yog‘in tushadigan cho‘l vohasi — Bam tekisligida joylashgan. Bu hududda yer usti suvlarining doimiy oqimi mavjud emas. Biroq yog‘ingarchilik ko‘p bo‘lgan fasllarda vaqtinchalik suv oqimlari yuzaga keladi va ularning Bam tekisligidan o‘tgan izlarini aniqlash mumkin. Hududning qurg‘oqchiligi odamlarni suv manbalarini tashish uchun qanot texnologiyasidan foydalanishga undagan. Natijada bu yerda yuzlab qanotlar qazilgan.
Brovatning egizak qanotlari ham Kirmon viloyatining Bam shahristonida joylashgan. Brovat shahri Bam shahridan ikki kilometr sharqda, Kirmon shahridan esa 199 kilometr janubi-sharqda joylashgan.
Ushbu hudud shimol va janub tomondan ikki tog‘ tizmasi bilan o‘ralgan. Yerosti suv qatlamlari, asosan, Bam shahristonining janubidagi Jebol Barez tog‘laridan oziqlanadi. Shimoldagi tog‘lar yerosti suvlari uchun tabiiy to‘siq vazifasini bajarib, ularning hududdan tashqariga oqib chiqishiga to‘sqinlik qiladi. Natijada yerosti suvlari mintaqada mavjud bo‘lgan to‘rtta yirik tektonik yoriq bo‘ylab taqsimlanadi.
Aynan shu yoriqlar mintaqadagi qanotlarning asosiy suv manbalari hisoblanadi. Mahalliy aholi qadim zamonlardan beri bu xususiyatni bilgan holda ko‘plab qanotlar qazigan. Shu sababli ayrim mutaxassislar Bam geologik havzasini Erondagi qanotlar eng zich joylashgan hudud deb hisoblaydilar.
Brovatning egizak qanotlari tarixi va xususiyatlari
Mintaqada mavjud bo‘lgan 375 ta qanot yo‘nalishidan 118 tasi Bam–Brovat hududida joylashgan. Qanotlar tarmog‘i g‘arbdan sharqqa tomon, sel suvlari oqadigan yo‘nalish bo‘ylab cho‘zilgan.
Brovatning egizak qanotlari singari ko‘plab qanotlar bugungi kunda ham suv bilan ta’minlash vazifasini bajarmoqda. Ular qariyb ikki ming yildan beri qanotlar orqali sug‘orib kelinayotgan madaniy merosning saqlanib qolishiga xizmat qilmoqda.
Akbarobod va Qosimobod qanotlarining suv sarfi mos ravishda sekundiga taxminan 8 va 139 litrni tashkil etadi. Shu bois ularni mintaqaning sersuv qanotlari qatoriga kiritish mumkin.
Akbarobod qanotining uzunligi 1 100 metr bo‘lib, uning yo‘nalishi bo‘ylab 35 ta vertikal quduq qazilgan. Qanotning bosh qudug‘i (ona qudug‘i) yetti metr chuqurlikka ega. Ushbu quduq bilan suv yer yuzasiga chiqadigan nuqta — qanot chiqish joyi orasidagi masofa 200 metrni tashkil etadi. Akbarobod qanoti quyi oqimdagi aholiga tegishli 16 gektar yerni sug‘oradi.
Qosimobod qanotining bosh qudug‘i 44 metr chuqurlikka ega. Uning suv chiqish nuqtasi bilan bosh quduq orasidagi masofa 300 metrni tashkil qiladi. Qosimobod qanoti suvidan taxminan 100 gektar ekin maydonlari va bog‘larni sug‘orishda foydalaniladi.
Hududda ko‘plab tektonik yoriqlar mavjud bo‘lishiga va bu yerda, jumladan, 2003-yilda (1382-yil) Bam zilzilasi kabi kuchli zilzilalar sodir bo‘lganiga qaramay, qanotlarning tuzilishi saqlanib qolgan va jiddiy o‘zgarishlarga uchramagan.
Brovatning egizak qanotlari yoshi taxminan ikki ming yildan 2 500 yilgacha deb baholanadi.
Brovatning egizak qanotlarining Jahon merosi ro‘yxatiga kiritilishi
2016-yilda (1395-yilda) turli texnologiyalar asosida qurilgan va yoshi 200 yildan 2 500 yilgacha bo‘lgan 11 ta Eron qanoti UNESCOning Jahon merosi ro‘yxatiga kiritildi. Akbarobod va Qosimobod qanotlari ham ushbu ro‘yxatdan joy oldi.
Mazkur qanotlarning o‘ziga xos egizak tuzilishi mutaxassislarni ushbu obidani Jahon merosi ro‘yxatiga kiritish to‘g‘risida qaror qabul qilishga ishontirgan asosiy omillardan biri bo‘ldi.
Akbarobod qanoti 2014-yilda (1393-yilda) Eronning Milliy merosi ro‘yxatiga kiritilgan.