«Tarix al-fann fi Eron» kitobi doktor Habibulloh Oyatullohiy tomonidan yozilgan bo‘lib, Ali Mashkuriy uni arab tiliga tarjima qilgan. Ushbu asarda Islomdan oldingi Eron san’ati, shuningdek, Islom kirib kelganidan tortib Eron Islom inqilobi yuz berguniga qadar bo‘lgan davrdagi san’at haqida batafsil ma’lumotlar berilgan. Kitobda me’morchilik, kulolchilik, yog‘och o‘ymakorligi, toshbitiklar va boshqa turli san’at turlarining tarixi o‘rganilgan. Ushbu kitobning fors tilidagi nomi «Eron — san’at tarixi»dir.
Oyatullohiyning ta’lim olgan davri
Habibulloh Oyatullohiy 1313-hijriy-shamsiy yil 16-isfandda (1935-yil 7-martda) Sheroz shahrida tug‘ilgan. U rassomchilikka qiziqqan va oliy ma’lumot olish uchun Tehron universitetining Nafis san’atlar fakultetiga, rassomchilik yo‘nalishiga o‘qishga kirgan. 1338-hijriy-shamsiy yilda (1960-yilda) o‘qishni tamomlagan. U o‘z kursidagi eng iqtidorli talabalar qatoridan joy olgan. Aynan shu muvaffaqiyat Oyatullohiyning Fransiyaga safar qilishiga yo‘l ochgan.
Birinchi o‘rinlarni egallagan talabalarni xorijga yuborish tartibidan foydalanib, u Fransiyaga yo‘l olgan va uch yil davomida Logo hamda O‘jem atelyelarida san’atni o‘rgangan. Shundan so‘ng Parijdagi Oliy nafis san’atlar maktabiga kirib, u yerda rassomchilikning yangi usullari va devoriy suratlar chizish san’atini o‘zlashtirgan.
Keyinchalik u Parijdagi Oliy dekorativ san’atlar maktabida tahsil olgan. Bu yerda bezak san’ati, interyer me’morchiligi, zamonaviy devoriy rassomchilik, haykaltaroshlik va sanoat dizayni yo‘nalishlarida zarur mutaxassislik bilimlarini egallagan.
Shu bilan birga, Sorbonna universitetida ham tahsil olib, 1349-hijriy-shamsiy yilda (1971-yilda) tahliliy va qiyosiy san’at tarixi yo‘nalishi bo‘yicha doktorlik darajasini olgan. Uning doktorlik dissertatsiyasi Islomdan oldingi va keyingi Eron san’atining unsurlarini qiyoslashga bag‘ishlangan bo‘lib, keyinchalik «Eron — san’at tarixi» nomi bilan kitob holida nashr etilgan.
Doktorlik darajasini olgach, Oyatullohiy Eronga qaytib kelgan va Tehron universitetining Nafis san’atlar fakultetida assistent-professor sifatida tasviriy san’atdan dars bera boshlagan. Oyatullohiy 1351-hijriy-shamsiy yilda (1973-yilda) Oliy qurilish maktabida interyer me’morchiligi yo‘nalishiga asos solgan.
Islom inqilobining g‘alabasi
Oyatullohiy Shohid universiteti San’at fakultetining asoschisi va ushbu universitetning o‘quv dasturlarini ishlab chiquvchi mutaxassis bo‘lgan. U Hunarmandchilik tashkilotining An’anaviy san’at muzeyini tashkil etgan asoschilardan biri hisoblanadi. Shuningdek, xorijiy san’at asarlarini baholash borasida Zamonaviy san’at muzeyi bilan hamkorlik qilgan.
Ushbu fakultetni tashkil etish haqida o‘ylashidan avval, 1354-hijriy-shamsiy yilda (1976-yilda) ilmiy tadqiqotlar uchun berilgan imkoniyatdan foydalanib, yana Fransiyaga yo‘l olgan. U estetikaga oid magistratura bosqichini hamda tasviriy san’atning nazariy va amaliy yo‘nalishlari bo‘yicha doktorlik ta’limini muvaffaqiyatli tamomlagan.
Fransiyaga navbatdagi safarida shaharsozlik yo‘nalishida ham ta’lim olgan va ushbu sohada doktorlik darajasiga teng malakani qo‘lga kiritgan.
1356-hijriy-shamsiy yilda (1978-yilda), Islom inqilobi arafasidagi kunlarda, olti oy davomida Sorbonna universitetida islom san’atidan dars bergan.
Islom inqilobi g‘alaba qozonganidan so‘ng Eronga qaytib kelib, san’atni rejalashtirish guruhi, san’atga oid kitoblarni tarjima qilish va yozish guruhi rahbarligini hamda Nafis san’atlar fakulteti dekanligi vazifalarini zimmasiga olgan. Shuningdek, Madaniy inqilob shtabining Oliy gumanitar fanlar kengashiga a’zo bo‘lgan.
1366-hijriy-shamsiy yilda (1988-yilda) Tehron universiteti Nafis san’atlar fakulteti dekanligi lavozimidan iste’foga chiqqan. Ushbu fakultetga rahbarlik qilgan davrida Yezd arxitektura va san’at fakultetida san’at yo‘nalishining hamda Zohidon san’at fakultetining tashkil etilishiga asos solgan.
Oyatullohiyning san’atga qarashi
Habibulloh Oyatullohiy Eron san’atining barcha jihatlarini muqaddas san’at, ya’ni din ta’sirida shakllangan san’atning turli ko‘rinishlari deb hisoblaydi. Uning fikricha, G‘arb san’atidan farqli ravishda, Eron tarixining har bir davrida san’atga bir nechta estetik qarashlar ta’sir ko‘rsatgan.
U zamonaviy san’atning, xususan, kubizmning Eronga kirib kelishini sun’iy va asl milliy ildizlarga ega bo‘lmagan hodisa deb biladi. Shu bilan birga, Ali Muhammad Haydariyon kabi realizm yo‘nalishida ijod qilgan ustalarning asarlarini yuksak qadrlaydi.
Oyatullohiy Eron san’atining mohiyatini, ayniqsa, uning islomiy xususiyatlarini aniqlashga intiladi. Uning fikricha, bu maqsadga nazariy ta’lim hamda davlat idoralarining to‘g‘ri targ‘ibot ishlari orqali erishish mumkin.
Uning ta’kidlashicha, san’atkorga bir necha omil ta’sir ko‘rsatadi. Birinchisi — uning madaniy merosi va ma’naviy tayanchi, ikkinchisi esa o‘zi yashayotgan jamiyatda sodir bo‘layotgan voqealardir. Ana shu ikki omilning uyg‘unlashuvi kelajakni shakllantiradi.
Oyatullohiy eronliklarning yangi narsani o‘zlashtirganlarida o‘zlariga tegishli eski qadriyatlarni tashlab yuborishga odatlanib qolganlaridan afsus bildiradi.
Uning fikricha, san’at uchun mas’ul bo‘lgan har qanday shaxs Eron san’atining estetik tamoyillarini aniqlab, ularni yosh avlodga yetkazishi va ulardan qanday foydalanish mumkinligini ham tushuntirishi kerak.
Barcha san’atshunos tanqidchilar va mutafakkirlar ham san’atkor o‘z jamiyatidan bir qadam oldinda bo‘lishi lozimligini ta’kidlaydilar.
Insonning tabiati Xudoni izlash va Unga sig‘inishga moyildir. San’at va din bir ildizdan oziqlanadi; ularning ildizi ilohiylikka erishish va ilohiy mohiyat kasb etish bilan bog‘liq.
«Tasviriy san’atning nazariy asoslari», «Rang va uning turli san’at turlarida qo‘llanilishi», «Nur oyati, viloyat va san’at», «San’atning hissiy o‘lchamlari» va boshqa kitoblar doktor Oyatullohiyning yozma asarlaridan ayrimlaridir.
Habibulloh Oyatullohiy o‘z asarlarida islom san’ati bilan boshqa san’at turlari o‘rtasida aniq va qat’iy chegara mavjudligini ta’kidlaydi.