Maxtumquli Firog‘iy buyuk siymo bo‘lib, donishmand, murshid va shoir sifatida e’tirof etiladi. U bir necha asrlar davomida Eron va Markaziy Osiyoning katta qismi madaniyatidan mustahkam o‘rin egallab, xalq orasida yuksak hurmat qozongan.
Maxtumquli Firog‘iyning hayot yo‘li
Maxtumquli Davlatmuhammad (Mullanafas) Ozodiyning uchinchi farzandi bo‘lib, 1724-yilda (1102-hijriy-shamsiy yilda) Gonbad-Kovus shahridagi Ojiqushon qishlog‘ida tug‘ilgan. (Ayrim manbalarda Maxtumqulining tug‘ilgan yili sifatida 1730 yoki 1733-yillar ham keltiriladi.)
Maxtumqulining otasi yangicha fikrlaydigan shoir bo‘lib, turkmanlar orasida yaxshi tanilgan edi. Davlatmuhammad o‘zining ulug‘ ajdodi xotirasini abadiylashtirish maqsadida o‘g‘liga «Maxtumquli» deb ism qo‘ygan. Maxtumqulining otasi o‘ziga «Ozodiy» taxallusini tanlagani uning qanchalik ozodlikparvar va ma’rifatli inson bo‘lganini ko‘rsatadi. Albatta, Maxtumquli voyaga yetganidan so‘ng o‘ziga «Firog‘iy» taxallusini tanlagan. Ehtimol, bu taxallus uning ilk she’rlari yozilganidan keyin tanlangan. Keyinchalik Maxtumquli o‘z she’rlarida ushbu nomdan adabiy taxallus sifatida foydalangan. «Firog‘iy» so‘zi lug‘aviy jihatdan arabcha ildizga ega bo‘lsa-da, qadimgi fors adabiyotida va eronlik adiblar orasida ham qo‘llanilgan hamda tasavvufiy ma’nolarni o‘zida mujassam etgan...
Maxtumqulining birinchi ustozi uning otasi bo‘lgan. U dastlab otasining darslarida tahsil olib, undan bilim o‘rgangan. Keyinchalik u o‘z she’rlarida ham otasining ta’lim-tarbiyasi va hayotiga ko‘rsatgan ta’sirini qayd etib, uni ezgu so‘zlar bilan tilga olgan. Shundan so‘ng u bilimlarini yanada boyitish maqsadida Buxoro va Samarqandga safar qilgan.
Ushbu buyuk turkman shoiri o‘smirlik davrida mashhur va nufuzli «Sherg‘oziy» madrasasida tahsil olgan. O‘rta asrlarda Sherg‘oziy madrasasi Markaziy Osiyoda Eron sivilizatsiyasi va madaniyatini yoyishning asosiy markazlaridan biriga aylangan edi. Bu yerda yuqori saviyali ustozlar ilg‘or fanlardan ta’lim berganlar. Aynan shu xususiyatlar Maxtumquli singari zukko va iste’dodli yoshlarning kamol topishi uchun qulay muhit yaratgan.
Xoja Ahmad Yassaviy bilan uchrashuv Maxtumqulining o‘smirlik va yoshlik davridagi muhim voqealardan biri bo‘lgan. Xoja Ahmad o‘sha davrning taniqli olimlari, faylasuflari va dinshunoslaridan biri edi...
Maxtumquli tahsilini tugatgach, o‘z ona yurtiga qaytgan. Biroq umri davomida Buxoro, Afg‘oniston va Hindistonga ham safar qilgan. Maxtumquli yashagan davrda Ahmad Durroniy Afg‘oniston va shoir yashagan hududlarni boshqargan. Durroniy Maxtumqulining xizmatlari va shuhratini e’tirof etib, undan Afg‘onistonga kelishni so‘ragan. Shoir ushbu taklifni qabul qilgan, u yerda uylangan va ikki o‘g‘il farzandli bo‘lgan. Afsuski, ikkala o‘g‘li ham bolalik chog‘ida vafot etgan.
Maxtumquli 1807-yilda (1169-hijriy-shamsiy yilda) vafot etgan va Guliston viloyatining shimoli-sharqida, Marovatepa hududidagi Oqto‘qayda dafn etilgan. 1990-yillarda (1370-hijriy-shamsiy yillarda) ushbu buyuk shoirning qabri ustiga maqbara qurilgan. Har yili uning vafoti yilligi munosabati bilan turkman xalqining she’riyat va adabiyot ixlosmandlari ushbu maqbarada xotira marosimlarini o‘tkazadilar va Maxtumquli yodgorligi atrofida jam bo‘ladilar.
Maxtumquli Firog‘iy she’rlarining mavzulari va ahamiyati
Maxtumqulidan faqat bitta she’riy devon meros bo‘lib qolgan. Shunga qaramay, ushbu ulkan devonni katta bir kutubxonaga qiyoslash mumkin. Unda musammat, g‘azal va qasida kabi turli she’riy janrlar va shakllarni uchratish mumkin. Maxtumqulining she’rlari yuksak go‘zallik va badiiy mahorat namunalaridir. Maxtumquli o‘z she’rlarida fors tilida ijod qilgan eronlik adiblar singari adabiy san’atlar va badiiy ifoda vositalaridan mukammal foydalangan. Shu orqali u o‘z she’rlarini boqiy asarlarga aylantirgan.
Maxtumquli nafaqat shoir, balki o‘z she’rlarida jamiyatidagi sharoit va muammolarni aks ettirgan ijtimoiy faol ham bo‘lgan. U doimo turkmanlarni birlik va hamjihatlikka chorlagan, o‘z davrining mamlakatlarni zabt etishga intilgan hukmdori Nodirshohning siyosatini tanqid qilgan.
Aynan shu xususiyat Maxtumquli Firog‘iy she’rlarining turkmanlar orasidagi mashhurligini yanada oshirgan. Uning she’rlari hatto turkmanlarning mahalliy musiqa ijrolarida qo‘shiq sifatida ham yangray boshlagan.
Savodxonlikning ahamiyati, ayollarning jamiyatdagi o‘rni, ayrim diniy ulamolarning riyokorligini tanqid qilish, shuningdek, tabaqalar o‘rtasidagi tafovut, qashshoqlik va giyohvandlik kabi muammolarga e’tibor qaratish Maxtumqulining o‘z davri va xalqi bilan naqadar hamnafas yashaganini ko‘rsatadi. Bu jihatlar uning o‘ziga muhim ijtimoiy va madaniy vazifa yuklaganini ham namoyon etadi.
Ayrim tadqiqotchilar Maxtumqulining turkman adabiyoti va madaniyatidagi o‘rnini Firdavsiyning fors adabiyotidagi o‘rni bilan qiyoslaydilar. Ularning fikricha, Firdavsiy o‘zining «Shohnoma» asari orqali fors tiliga abadiy hayot baxsh etganidek, Maxtumquli ham o‘z she’rlari orqali turkman adabiyotining davomiyligini ta’minlagan.
Maxtumquli Firog‘iy she’rlarining milliy miqyosda ro‘yxatga olinishi
Maxtumquli Firog‘iy she’rlari 2018-yilda (1397-hijriy-shamsiy yilda) Eronning nomoddiy madaniy merosi ro‘yxatiga kiritilgan.