Tarjimonlar tarix davomida madaniy almashinuvlarda muhim rol o‘ynab kelganlar. Mohir va tajribali tarjimonlar eng yaxshi kitoblarni tanlab, ularni mezbon madaniyatga yetkazish orqali o‘z tilida so‘zlashuvchi insonlarga katta xizmat ko‘rsatganlar. Garchi ularning ko‘pchiligi nomi tarix qa’rida yo‘qolib ketgan bo‘lsa-da, ular amalga oshirgan ishlar madaniyatlar o‘rtasidagi aloqalarning rivojlanishiga xizmat qilgan. Eronda ham ko‘plab ijodkorlar umrlarining uzoq yillarini turli asarlarni fors tiliga tarjima qilishga bag‘ishlab, Eron madaniyati bilan dunyoning boshqa madaniyatlari o‘rtasida ko‘prik yaratishga muvaffaq bo‘lganlar. Farid Javohirkalom Eronda tarjima sohasining taniqli namoyandalaridan biri bo‘lib, yozuvchilik bilan ham shug‘ullangan. U fors tiliga tarjima qilgan asarlar ro‘yxati juda keng bo‘lib, turli mavzularni qamrab oladi. «Arab xalqlari tarixi», «Ahamoniylarning siyosiy tarixi», Zigmund Freyd asarlari, «Xitoy falsafasi tarixi» kabi kitoblarning tarjimasi hamda «Shayx Farididdin Attor Nishopuriyning “Musibatnoma” asaridan saralangan parchalar va ularga sharhlar» kabi kitoblarning yozilishi Javohirkalomning tarjimonlik va yozuvchilik faoliyatiga oid ishlari jumlasidandir.
Farid Javohirkalomning hayoti va faoliyat davri
Farid Javohirkalom 1925-yilda (hijriy-shamsiy 1304-yilda) Tehron shahrining janubiy qismidagi Malakobod mahallasida tug‘ilgan. Uning otasi ingliz tili o‘qituvchisi bo‘lib, taniqli ustozlardan ta’lim olgan edi.
Farid bolaligida ich terlama kasalligiga chalinib, bir hafta davomida komada yotgan. Javohirkalomning fikricha, aynan shu kasallik ota-onasining unga tarbiya berishda haddan tashqari mehribonlik ko‘rsatishiga sabab bo‘lgan va natijada u erkatoy bolaga aylangan!
Faridning bolalik yillarida zamonaviy maktablar unchalik rivojlanmagan va ularning soni ham ko‘p bo‘lmagan. U Amir Mo‘izzi boshlang‘ich maktabiga borib, ta’lim olishni shu yerdan boshlagan. Javohirkalom boshlang‘ich ta’limni har bir sinfida 50 nafardan ortiq o‘quvchi bo‘lgan sinflarda olgan. Shu sababli o‘qituvchilar barcha o‘quvchilariga alohida vaqt ajratish imkoniga ega emas edilar. Shuning uchun Faridning onasi ham unga dastlabki bilimlarni o‘rgatishga kirishgan.
Boshlang‘ich ta’limni tugatgach, Javohirkalom Tehronning Sarchešmeh mahallasida joylashgan «Nur va Sadoqat» nomli o‘rta maktabga o‘qishga kirgan. Uning o‘z so‘zlariga ko‘ra, bu davrda u juda sho‘x bo‘lgan va darslarni buzib, o‘qituvchilarni tinkasini quritgan!
Farid ingliz tilidan dastlabki saboqlarni aynan shu davrda otasidan olgan. Otasi unga shu yillarda Gerbert Jorj Uellsning «Vaqt mashinasi» kitobini sovg‘a qilgan. Javohirkalom ushbu voqeani ingliz tiliga bo‘lgan qiziqishi ortishidagi muhim burilish nuqtalaridan biri deb hisoblagan.
O‘rta ta’limni tamomlagach, Javohirkalom universitetlarga kirish imtihonida birinchi o‘rinni egallab, Tehron universitetiga qabul qilingan. U 1950-yillarning boshlarida ingliz adabiyoti yo‘nalishi bo‘yicha bakalavr darajasini olgan.
Tehron universitetidagi o‘qishini tugatgach, u psixologiya yo‘nalishida tahsil olish uchun Fransiyaga, Alyans universitetiga yo‘l olgan. Shu bilan birga, fransuz tilini ham mukammal o‘zlashtirish ustida ishlagan. O‘sha davrdagi siyosiy o‘zgarishlar va 1953-yilda (hijriy-shamsiy 1332-yilda) Muhammad Musaddiq hukumatining ag‘darilishi xorijda tahsil olayotgan talabalarga davlat tomonidan valyuta ajratilishining bekor qilinishiga olib kelgan. Natijada Javohirkalom tirikchilik qilish uchun duradgorlik va gazeta sotish kabi ishlar bilan shug‘ullanishga majbur bo‘lgan.
Biroz vaqt o‘tgach, Javohirkalom Eronga qaytib kelgan. Universitet olimlarining Freyd va freydizmga bo‘lgan qiziqishini ko‘rib, professorlardan birining taklifi bilan «Oddiy odamlar orasida psixoanaliz muammosi» kitobini tarjima qilgan.
Freyd asarlarining murakkab tili ularni tarjima qilishni nihoyatda qiyinlashtiradi. Shunga qaramay, Javohirkalomning mahorati tufayli ushbu kitob tarjimasi katta e’tibor qozongan. Uning mazkur tarjimasi qariyb 70 yil davomida o‘quvchilar e’tiborini tortib kelgan va bir necha bor qayta nashr etilgan.
Yevropadan Eronga qaytgan dastlabki yillarida u Tehrondagi Hindiston elchixonasida tarjimon bo‘lib ishlagan. Shu bilan birga, jurnalistika bilan ham shug‘ullangan.
Keyingi bir necha o‘n yillik davomida Javohirkalom turli asarlarni, ayniqsa, adabiyot, tarix va psixologiya sohalariga oid kitoblarni tarjima qilishni davom ettirgan.
U bir muddat ingliz tili o‘qituvchisi bo‘lib ishlagan. 1979-yilda Islom inqilobi g‘alaba qozonganidan so‘ng, ingliz adabiyoti bo‘yicha magistrlik darajasini olish uchun AQShga yo‘l olgan va Kolorado universitetida tahsil olgan. Magistrlik darajasini qo‘lga kiritgach, Eronga qaytib, tarjimonlik faoliyatini davom ettirgan.
Javohirkalom tarjimonlik sohasiga kirib kelishiga yangi narsalarni kashf etish va yangi tajribalarni orttirishga bo‘lgan ishtiyoqi sabab bo‘lganini ta’kidlagan. Uning fikricha, matnlarni asl tilida o‘qishning o‘zi ham bir kashfiyotdir.
Farid Javohirkalomning vafoti
Ushbu sermahsul eronlik olim va tarjimon umrining so‘nggi kunlarigacha tarjimonlik faoliyatini davom ettirgan. Nihoyat, 2024-yilning dastlabki kunlarida (hijriy-shamsiy 1402-yilda) 98 yoshida vafot etgan.