Boysunquriy “Shohnoma”
Boysunquriy “Shohnoma” Firdavsiyning “Shohnoma” asaridan ko‘chirilgan, rasmlar bilan bezatilgan nusxadir. Ja’far Tabriziy Boysunquriy ushbu kitobni go‘zal nastaliq xatida yozgan. Ja’far ibn Ali Tabriziy Xoja Mir Ali Tabriziyning shogirdi bo‘lgan. Ushbu kitob 809-hijriy-shamsiy yilda (1406-yilda) shahzoda Boysunqur Mirzo (Shohruxning o‘g‘li va Temur Ko‘ragonning nabirasi) buyurtmasiga binoan tayyorlangan. Boysunquriy “Shohnoma” 1386-yilda (1966-yilda) Eron tomonidan YUNESKOning “Jahon xotirasi” dasturida ramz sifatida ro‘yxatga olingan. YUNESKOning Jahon xotirasi milliy qo‘mitasi ushbu ramzni ro‘yxatga olinganidan bir yil o‘tib, Guliston saroy-muzeyiga topshirgan.
Yaxshiyamki, ushbu kitob tarix davomida saqlanib qolgan va matndagi bir nechta tushib qolgan qismlardan tashqari, uning to‘liq nusxasi bugungi kunda ham mavjud. Boysunquriy “Shohnoma”sining 22 ta miniatyura lavhasi hammasi butun holda saqlangan. Ushbu lavhalarning barchasi 809-hijriy-shamsiy yilda Ja’far Tabriziy tomonidan chizilgan va yozilgan. Ja’far Boysunquriy nomi bilan ham mashhur bo‘lgan. Tabriziy ushbu lavhalarni Boysunqur Mirzoning buyurtmasiga binoan tayyorlagani sababli ularni temuriy shahzodaga taqdim etgan.
Boysunquriy “Shohnoma”sining mashhurligi uning miniatyuralari, tazhibi, muqovasi va boshqa bezaklari bilan bog‘liq. Boshqacha aytganda, o‘sha davrning taniqli san’atkorlari tomonidan ushbu san’at turlarining yuksak mahorat bilan qo‘llanilishi Boysunquriy “Shohnoma”sini noyob va qimmatli kitobga aylantirgan. Boysunquriy “Shohnoma” islom san’ati tarixidagi kitob yaratish san’atining eng yaxshi namunalaridan biridir. Ushbu kitob Guliston saroy-muzeyi kutubxonasida saqlanadi.
Boysunquriy “Shohnoma”sining o‘ziga xos xususiyatlari
Boysunquriy “Shohnoma” dunyoga mashhur asardir. Ushbu kitobning shuhrati dunyo kutubxonalari va muzeylarida saqlanayotgan barcha bezakli va tasvirli “Shohnoma” nusxalarinikidan yuqoridir. Hozirgacha Boysunquriy “Shohnoma”si London, Sankt-Peterburg, Parij va Rim shaharlarida namoyish etilgan. Uning miniatyuralari YUNESKO tomonidan “San’at olami” turkumidagi kitoblarning Eron haqidagi jildida chop etilgan.
YUNESKOning ushbu tashabbusi dunyo san’atkorlari va madaniyat ixlosmandlarini Boysunquriy “Shohnoma”si bilan tanishtirishga xizmat qilgan. Ja’far Tabriziyning 22 ta miniatyurasidan tashqari, ushbu kitobning mashhurlik sabablaridan yana biri har bir sahifa atrofiga chizilgan hoshiya chiziqlari va sahifalarning bezakli tartibidir. Ushbu hoshiyalarni Xoja Ato chizgan.
Boysunquriy “Shohnoma”sining muqovasi “so‘xt” muqova nomi bilan mashhur. Uni tayyorlashda qo‘zi yoki kiyikning yupqa teri bo‘laklaridan foydalanilgan va ularga tazhib naqshlari o‘yib tushirilgan. Muqovaning karton asosiy qismi ham jigarrang teri bilan qoplangan. Aytishlaricha, ustoz Qavomiddin Tabriziy ushbu muqovani tayyorlagan ustalardan biri bo‘lgan. Qavomiddin Tabriziy Boysunqur Mirzoning buyrug‘i bilan Tabrizdan Hirotga safar qilgan.
Kitob varaqlarini bezash san’ati “tazhib” deb ataladi. Boysunquriy “Shohnoma”sining tazhib bezaklari ham ushbu kitobning o‘ziga xos xususiyatlaridan biridir. Ushbu “Shohnoma”da 11 ta tazhibli sahifa mavjud bo‘lib, ularning jozibasi va yorqinligi el orasida mashhurdir.
Boysunquriy “Shohnoma”si odatda “Demot” va “Shoh Tahmosbiy” nomli ikki “Shohnoma” bilan taqqoslanadi. Ushbu ikki “Shohnoma” ham tasvirlar bilan bezatilgan bo‘lsa-da, Boysunquriy “Shohnoma”sining tasvirlari Demot va Shoh Tahmosbiy nusxalariga nisbatan chizishdagi aniqlik, kompozitsiyaning ravshanligi, sahnalarni joylashtirishdagi did hamda jozibali va ko‘zni quvontiruvchi ranglardan foydalanish jihatidan tengsizdir.
Boysunquriy “Shohnoma”sidagi ayrim baytlarning haqiqiyligiga shubha
Boysunquriy “Shohnoma”sida 58 ming bayt mavjud. Mutaxassislar kitob muqaddimasida keltirilgan ma’lumotlarga asoslanib, ushbu “Shohnoma”dagi baytlar ilmiy tekshiruv va haqiqiyligini tasdiqlash jarayonidan o‘tkazilmagan, deb hisoblaydilar. Shu sababli ularning ayrimlari soxta yoki asl bo‘lmasligi ehtimoldan xoli emas.
Mutaxassislarning aytishicha: «Firdavsiyning hayoti haqida muqaddimada keltirilgan ma’lumotlar hujjatli asosga ega bo‘lmagan va tarixiy voqealarga mos kelmaydigan xalq orasidagi uydirma afsonalardan boshqa narsa emas. Jumladan, Firdavsiy, Unsuriy va Faruxi Rudakiy bilan bir davrda yashagan deb ko‘rsatilgan. Shuningdek, Abu Mansur nasriy “Shohnoma”sining nazmga solinishi Ya’qub Lays buyrug‘i bilan amalga oshirilgani aytilgan. Muqaddimada Firdavsiyga ko‘plab zaif va soxta baytlardan iborat hajviy asar ham nisbat berilgan, ammo buni hech qanday tarzda qabul qilib bo‘lmaydi».
Ushbu tanqidlar yuqorida qayd etilgan kitobning ko‘chirilishi, tazhibi va boshqa o‘ziga xos xususiyatlarining qadrini pasaytirmaydi. Tanqidlarning aksariyati asar mazmuniga taalluqlidir. Holbuki, aynan Boysunquriy “Shohnoma”sining yozilish uslubi va badiiy bezaklari uni noyob, el orasida mashhur asarga aylantirgan.
Shahzoda Boysunqur Mirzo
Boysunquriy “Shohnoma”sini yozdirishga asos solgan shahzoda Boysunqur Mirzo (Shohruxning o‘g‘li va Temur Ko‘ragonning nabirasi) san’atsevar hukmdor va san’atkor sifatida tanilgan. U hukmronligi davrida san’at, me’morchilik va madaniyatga katta e’tibor bergan. Shahzoda Boysunqur Mirzoning o‘zi ham mashhur xattot bo‘lgan.
Bunday pokiza tabiat va yuksak fazilatlarga ega bo‘lishiga qaramay, u hech qachon oliy hukmdorlik darajasiga erisha olmagan. U hijriy-qamariy 802-yilda tug‘ilgan va 837-yilda, atigi 35 yoshida, juda erta vafot etgan.