Aytishlaricha, dastlabki inson jamoalari ov va oziq-ovqat izlab, yilning turli fasllarida bir joydan boshqa joyga ko‘chib yurgan ko‘chmanchilardan iborat bo‘lgan. Keyinchalik ularning bir qismi muayyan joylarda doimiy yashay boshlagan va o‘troq hayot tarzi shakllangan. Bugungi kunda shahar va qishloqlarda yashash ancha qulay bo‘lishiga qaramay, hanuzgacha ayrim xalqlar va guruhlar ko‘chmanchi turmush tarzini davom ettirmoqda.
Bu guruhlar uchun ko‘chmanchilik o‘ziga xos madaniyat hisoblanadi. Uning o‘ziga xos ma’naviy tarkibi va tuzilmalari mavjud bo‘lib, ular insoniyat jamiyatlari uchun qimmatli ijtimoiy meros sanaladi.
Tarixiy ma’lumotlarga ko‘ra, miloddan avvalgi I ming yillikda eroniy xalqlardan midiyaliklar o‘troq hayot kechirgan. Biroq forslar va parfiyaliklar Eron hududining qadimgi aholisi an’analariga amal qilgan holda yilning turli fasllarida yaylovlarga ko‘chib borib, yarim ko‘chmanchi turmush tarzini olib borganlar.
Ushbu turmush tarzi Eronda hanuzgacha saqlanib qolgan. Mamlakatning turli geografik hududlarida ko‘plab xalqlar va qabilalar ko‘chmanchi jamoalar sifatida tanilgan. So‘nggi yillarda Eronda ko‘chmanchi hayotga oid urf-odatlar, an’anaviy ko‘nikmalar va marosimlarni ro‘yxatga olish hamda hujjatlashtirish borasida sa’y-harakatlar amalga oshirilmoqda. Buning maqsadi ushbu bebaho merosni unutilish xavfidan asrashdir.
Sangasri qabilasining ko‘chishi ham madaniy meros sohasidagi tadqiqotchilar e’tiborini tortgan va milliy miqyosda ro‘yxatga olingan ana shunday meros namunalaridan biridir.
Sangasri qabilasi ko‘chishining xususiyatlari
Sangasri qabilasi Erondagi ko‘chmanchi chorvador jamoalardan biri bo‘lib, Alborz tog‘ tizmasi yonbag‘irlarida yashaydi. Ushbu qabilaning tarixiy vatani Semnon viloyatidagi Mehdi Shahr shahridir. Ilgari bu shahar qabila nomi bilan bog‘liq holda Sangser deb atalgan.
Aytishlaricha, Sangasri qabilasining ko‘chish yo‘li dunyodagi eng uzun ko‘chmanchilik yo‘li bo‘lib, uning ikki chekka nuqtasi orasidagi masofa 1500 kilometrga yetadi. Sangasri qabilasining ko‘chish yo‘li qadimiy Ipak yo‘lining bir qismi bo‘ylab davom etadi. Ipak yo‘li asrlar davomida Xitoyni Eron bilan bog‘lagan eng muhim yo‘llardan biri bo‘lgan. Ushbu tarixiy yo‘nalish bilan bog‘liqlik Sangasri qabilasining ko‘chmanchilik an’analari qadimiy tarixga ega ekanini ko‘rsatuvchi belgilaridan biridir.
Sangasri qabilasining ko‘chish yo‘li 11 ta viloyat hududidan o‘tadi va uchta asosiy qismdan tashkil topadi. Qabila madaniyati va tilida ushbu yo‘nalishlarning har biri o‘ziga xos nomga ega:
-
Band yo‘li: Bu tog‘li yo‘nalish Alborz tog‘ tizmasining shimoliy qismi va Shohruddagi Mojan shahridan boshlanadi. Domo‘g‘on shahristonining shimoliy yonbag‘irlari orqali o‘tib, Mehdi Shahr va Rizoobod qishlog‘ida yakunlanadi. Ushbu yo‘nalish, odatda, yilning issiq fasllarida foydalaniladi.
-
Tak yo‘li: Bu Sangasri qabilasining ko‘chish yo‘lining eng uzun qismidir. Yo‘nalish Xurosonning g‘arbiy hududlaridan boshlanib, Miyami va Shohrud shahristonlari orqali Damovand hamda Polur shahrigacha yetib boradi. Ba’zan Sangasri ko‘chmanchilari ushbu yo‘nalish bo‘ylab harakatlanayotganda Goliston viloyati hududiga ham kirib borishlari mumkin.
-
Miyonband yo‘li: Ushbu yo‘nalish Miyami shahristonidagi «Ipak ko‘prigi»dan boshlanadi. Domo‘g‘on va Shohrud shahristonlari orqali o‘tib, Rizoobodga yetib boradi.
Ushbu uzoq yo‘l davomida sayohatni maroqli o‘tkazish va yo‘l mashaqqatlarini imkon qadar kamaytirish maqsadida turli an’anaviy faoliyatlar va marosimlar o‘tkaziladi. Har bir qo‘nalg‘ada ko‘chmanchilarning chodirlari tikiladi va qabila a’zolari bir joyga to‘planadilar. Bunday yig‘inlarda ba’zan qo‘y so‘yilib, uning go‘shti birgalikda tanovul qilinadi.
Qabila a’zolari butun yo‘l davomida tabiat bilan uyg‘unlikda yashaydilar. Safarning qiyinchiliklariga qaramay, ular orasida o‘ziga xos quvnoqlik va ko‘tarinki kayfiyat hukm suradi.
Qabila ayollari yo‘l davomida ip yigirish yoki o‘zining go‘zalligi va shuhrati bilan tanilgan kiyimlarni tikish orqali vaqtlarini mazmunli o‘tkazadilar.
Sangasri qabilasi sut mahsulotlari ishlab chiqarishi bilan ham mashhur. Qabila a’zolari chorva sutidan 81 turdagi sut mahsulotini tayyorlaydilar. Arshe ana shunday mahsulotlardan biridir. Uni tayyorlashda pishloq va oz miqdorda sariyog‘, un hamda zarchava yoki za’farondan foydalaniladi.
Arshe tayyorlash uchun pishloq uzoq va mashaqqatli jarayonda, katta e’tibor bilan qovuriladi. Natijada sariq rangli, oziqaviy qiymati yuqori bo‘lgan mahsulot hosil bo‘ladi.
Sangasri ko‘chmanchilari uzoq ko‘chish yo‘li davomida o‘z mahsulotlarini mahalliy aholiga sotadilar. Shu tariqa ular mahalliy aholi bilan mustahkam iqtisodiy va madaniy aloqalarni yo‘lga qo‘yadilar. Shuning uchun Sangasri qabilasining ko‘chishini Eronning katta hududida yashovchi aholini o‘zaro bog‘lovchi ko‘prik sifatida ham ko‘rish mumkin.
Bundan tashqari, Sangasri qabilasi orasida 40 dan ortiq turdagi non tayyorlash an’anasi keng tarqalgan.
Sangasri qo‘ylari ham sifatli va mazali go‘shti bilan mashhur. Mahalliy qassoblar orasida ushbu qabilaning tirik qo‘ylari vaznining yarmi sof go‘shtdan iborat, degan gap yuradi. Bu qo‘ylar uzoq masofalarni bosib o‘tib ko‘chgani sababli tanasida yog‘ kamroq to‘planadi. Shuningdek, yangi yaylov o‘tlaridan oziqlangani uchun ularning go‘shti yanada mazali bo‘ladi.
Sangasri qabilasining ko‘chish yo‘lining milliy meros sifatida ro‘yxatga olinishi
Sangasri qabilasining ko‘chish an’anasi 2019-yilda (1398-yil, hijriy-shamsiy taqvimi bo‘yicha) Semnon viloyati va Mehdi Shahr shahristoni nomidan Eronning Milliy nomoddiy madaniy merosi ro‘yxatiga kiritilgan.