Eronning shimoliy hududida joylashgan Guliston viloyatining markazi Go‘rgon shahri hisoblanadi. Guliston viloyatida taxminan 1,8 million kishi istiqomat qiladi. Ushbu viloyatning muhim xususiyatlaridan biri unda turkmanlar, qozoqlar, qizilboshlar, tatlar va boshqa turli xalqlar vakillarining yashashidir. Guliston viloyati aholisining aksariyati dehqonchilik va chorvachilik bilan shug‘ullanadi. Qizig‘i shundaki, viloyatda chorvachilikning asosiy qismi an’anaviy usullarda olib boriladi va u bilan bog‘liq qadimiy marosimlar ham o‘tkaziladi.
Guliston viloyatidagi etnik xilma-xillik va an’anaviy turmush tarzi tufayli 80 dan ortiq meros namunasi milliy darajada, ikkita meros namunasi esa xalqaro miqyosda nomoddiy madaniy meros sifatida ro‘yxatga olingan. Ularning oltitasi qizilbosh xalqiga tegishlidir: dutor yasash va chalish mahorati, namat bosish, Qal’a-qofe qo‘g‘irchog‘ini yasash mahorati, an’anaviy kiyimlarni tikish mahorati, «Kamar ba kamar» ko‘krakka urish marosimi hamda qizilboshlarning xina bog‘lash marosimi.
Ushbu maqolada qizilboshlarning an’anaviy kiyim-kechaklari haqida so‘z yuritamiz. Bu go‘zal va rang-barang liboslar asrlar davomida qizilbosh erkaklari va ayollarining ehtiyojlariga mos ravishda shakllanib, takomillashib kelgan. Bugungi kunda shaharlarda ushbu kiyimlardan foydalanish kamaygan va ular asosan bayramlar hamda marosimlarda kiyiladigan bo‘lsa-da, qishloq aholisi va ko‘chmanchi chorvadorlar hanuzgacha ularni kiyib yuradilar.
Qizilbosh xalqining tarixiga qisqacha nazar
Tarixiy kitoblarda qizilbosh turklari XVI asrda Safaviylar sulolasiga asos solgan harbiy kuchlarning asosiy yadrosi sifatida tilga olinadi. Bu holat qizilboshlar ko‘p asrlardan buyon jangovar ruh va jasoratga ega xalq sifatida tanilganini ko‘rsatadi.
Qizilboshlar Safaviylar davlati shakllanishining dastlabki o‘n yilliklaridayoq Esterobodga (Go‘rgonga) kelib joylashgan bo‘lishi mumkin. Ma’lumotlarga ko‘ra, ularni ushbu hududga joylashtirishdan maqsad Eron chegaralarini tartibga solish va bosqinchi qabilalarning hujumlariga qarshi turish bo‘lgan.
Qizilboshlar dastlab tog‘li hududlarda istiqomat qilganlar, biroq vaqt o‘tishi bilan tekisliklarga ko‘chib o‘tganlar. Hozirgi vaqtda Guliston viloyatining sharqiy hududlari, xususan, Ramiyon va Minudash tumanlari qizilboshlarning asosiy yashash markazlari hisoblanadi.
Qizilboshlarning an’anaviy kiyimlari — o‘zlik va madaniyat timsoli
Qizilboshlar tarix davomida o‘z madaniy tushunchalari va qadriyatlarini avlodlarga yetkazish uchun turli vositalardan foydalanganlar. Ushbu xalqning an’anaviy kiyim-kechaklari ham ana shunday vositalardan biri bo‘lib, vaqt o‘tishi bilan qizilboshlar madaniyatining muhim belgilaridan biriga aylangan.
Qizilboshlarning kiyimlariga qarab ularning turmush darajasi, ijtimoiy mavqei, oilaviy holati va kelinning mahr miqdori haqida ma’lumot olish mumkin. Qizilboshlarning an’anaviy kiyimlari asosan ipakdan tayyorlanib, qizil, ba’zan esa binafsha rangda bo‘ladi. Bunday liboslar kiyilgani sababli ular tarix davomida «Kabudjomegon» nomi bilan ham atalganlar. Qizilboshlar Minudash tumanida istiqomat qilgani uchun ushbu hudud qadimda «Kabudjome» deb atalgan.
Tanga qadash, kashta tikish va bezakli tasma to‘qish qizilbosh kiyimlarining eng muhim bezak turlaridandir. Ushbu bezaklarni qizilbosh ayollari kiyimlarga o‘z qo‘llari bilan tikadilar.
Qizilbosh ayollarining an’anaviy kiyimlari quyidagi qismlardan tashkil topadi: ko‘ylak («ko‘ynak»), burmali yubka («tammān»), turli xil kamzullar, jumladan, «koloche» va «bahore», turmushga chiqmagan qizlar kiyadigan maxsus bosh kiyim («kolte»), ro‘mol («yāxlaq»), tasbeh donalari va munchoqlardan yasaladigan marjon, ko‘krak ustidan kiyiladigan bezakli kiyim hamda turmush qurganlik belgisi hisoblangan peshona bog‘ichi.
Qizilbosh ayollari bel atrofini «charsho» yoki «chādernab» deb ataladigan mato bilan o‘raydilar. Bu belni shikastlanishdan himoya qilish uchun amalga oshiriladi.
Qizilbosh erkaklari orasida qizil rangli kiyimlardan tashqari, oq rangli libos kiyish ham keng tarqalgan. Ushbu kiyim «Oq tafton» («oq ipak») deb ataladi. Popukli bosh bog‘ichi va ipak belbog‘ ham erkaklar kiyimining boshqa muhim qismlari hisoblanadi. Belbog‘ orqa tomondan tugib bog‘lanadi. Qadimda har bir qizilbosh urug‘ining erkaklari o‘zlariga xos rangdagi belbog‘ taqib yurganlar.
Erkaklarning ipakdan tikilgan shimlari «tammān», jundan tayyorlangan shimlari esa «chuxo» deb ataladi. Ularning har biri yilning muayyan faslida kiyiladi.
Qizilbosh erkaklari oyoqlarini himoya qilish uchun «charuq» deb ataladigan poyabzal kiyib, oyoqlariga maxsus mato o‘rashgan. Bu kiyimlar, ayniqsa, tik va baland tog‘ dovonlaridan o‘tishda oyoqlarni himoya qilishga xizmat qilgan. Shuningdek, ular uzoq masofalarga piyoda yurishda oyoqlarning shikastlanishi va og‘rishining oldini olishga yordam bergan.
Minudash va Ramiyonda yashovchi qizilboshlarning kiyimlari o‘rtasida ayrim farqlar mavjud. Bu farqlar, xususan, liboslarning bezaklari va qizilbosh ayollari foydalanadigan bosh bog‘ichlarida ko‘zga tashlanadi. Qizilbosh kiyimlarining bichish va tikish usuli sodda bo‘lib, bu xususiyat, ayniqsa, liboslar uchun dumaloq yoqali shakl tanlanishida yaqqol namoyon bo‘ladi.
Qizilboshlarning an’anaviy kiyimlarini milliy darajada ro‘yxatga olish
Qizilboshlarning an’anaviy kiyimlarini tikish mahorati 2019-yilda (Eron taqvimi bo‘yicha 1398-yilda) Eronning milliy nomoddiy madaniy merosi ro‘yxatiga kiritilgan.