Quyosh taqvimi bo‘yicha yangi yilning boshlanishi, ya’ni mart oyining oxirlari eronliklar uchun qadimiy urf-odatlarni bajarish bilan kechadi. Bu an’analarning har biri o‘ziga xos go‘zallik va xususiyatlarga ega. Ular orasida «Navro‘z» jahon miqyosida e’tirof etilgan madaniy meros va qadimiy bayram sifatida YUNESKOning Nomoddiy madaniy meros ro‘yxatiga kiritilgan. Biroq Navro‘z bilan bog‘liq holda Eronning turli hududlarida boshqa marosimlar ham o‘tkaziladi. Ular haqida ma’lumotga ega bo‘lish Eronning turli mintaqalarida yashovchi xalqlarning turmush tarzi va madaniyatiga oid qiziqarli jihatlarni ochib beradi.
Eronning sharqiy viloyatlaridan biri — Janubiy Xuroson viloyatidagi Qā’in shahristoni aholisi Navro‘z arafasida qadimdan saqlanib kelayotgan va «ko‘za sindirish» deb ataladigan marosimni o‘tkazadi. Ushbu ramziy marosimda ular eski ko‘zalarni muayyan urf-odatlarga rioya qilgan holda sindiradilar va ularning o‘rniga yangi ko‘zalar qo‘yadilar.
Qā’inning geografiyasi va tarixi
Qā’in shahristoni Janubiy Xuroson viloyatining janubiy qismida joylashgan. U shimolda Xaf va Gonobod, g‘arbda Ferdavs va Saroyon, janubda Birjand va Darmiyon, sharqda esa Afg‘oniston bilan chegaradosh. Shahristonning Afg‘oniston bilan chegarasi 130 kilometrga teng. Qā’inning maydoni 17 832 kvadrat kilometrni tashkil etadi. Qā’in shahri shu nomdagi shahristonning markazi hisoblanadi va viloyat markazi Birjanddan qariyb 100 kilometr uzoqlikda joylashgan.
Tarixiy manbalarga ko‘ra, Qā’in uzoq tarixga ega hudud bo‘lib, uning tarixi islomdan avvalgi davrlarga borib taqaladi. Muayyan tarixiy davrda Qā’in «Qahiston» viloyatining eng yirik shahri bo‘lgan. Qahiston Janubiy Xuroson va Eron platosining markaziy qismidagi hududlardan birini anglatadi.
Qā’inda uchta muzey — «Etnografiya», «Mashhurlar» va «Suv» muzeylari faoliyat yuritadi. Ularning orasida Suv muzeyi qadimiy «Bozor» suv ombori binosida joylashgan. Unda mahalliy aholining suv manbalaridan foydalanish va suvni bir joydan boshqa joyga yetkazish uchun qo‘llagan turli usullari hamda asbob-uskunalari namoyish etiladi. Qanatlar, ya’ni yerosti suv kanallari, va suvni taqsimlash tizimiga oid ma’lumotlar ham muzey ekspozitsiyasidan o‘rin olgan.
Qā’inning eng muhim qishloq xo‘jaligi mahsuloti za’faron bo‘lib, u dunyo miqyosida mashhur. Ushbu shahristonda za’faronning dunyodagi eng sifatli navlari yetishtirilgani sababli Qā’in «Qizil oltin yurti» deb ham ataladi. Qadimiy tarixga ega Qā’in ko‘plab madaniy an’analari bilan ajralib turadi. Ko‘za sindirish marosimi ana shunday an’analardan biridir.
Ko‘za sindirish marosimi: o‘tkazilish tartibi va ramziy ma’nolari
Ko‘za sindirish marosimi quyosh taqvimi bo‘yicha yil yakunida o‘tkaziladigan urf-odatlardan biridir. Ko‘za Eronning cho‘l iqlimli hududlarida suvni tashish va saqlash uchun keng qo‘llanilgan idishlardan hisoblanadi. U loydan yasaladi. Ko‘za ichidagi suv uning g‘ovak devorlari orqali asta-sekin tashqariga sizib chiqishi natijasida soviydi. Biroq ko‘zadan ma’lum vaqt foydalanilgach, uning ichida suv o‘tlari paydo bo‘ladi va suv tarkibidagi mineral tuzlar ko‘za devorlarining g‘ovaklarini berkitib qo‘yadi. Shu sababli ko‘zani yangisiga almashtirish zarur bo‘ladi. Aks holda, bunday ko‘zada saqlangan suvning ta’mi o‘zgaradi.
Qā’inda ko‘za sindirish marosimi yilning so‘nggi chorshanbasida o‘tkaziladi. Ushbu marosimda eski va endi foydalanilmaydigan ko‘zalar ichiga baxtsizlik ramzi sifatida bir necha dona ko‘mir, ko‘z tegishi va hasad ramzi sifatida ozgina tuz hamda kambag‘allik ramzi sifatida bitta tanga solinadi.
Shundan so‘ng uy bekasi ko‘zani avval o‘z boshi, keyin esa oilaning boshqa a’zolari boshlari atrofida aylantiradi. So‘ng uni tomdan pastdagi ko‘chaning o‘rtasiga uloqtirib sindiradi. Qā’in aholisi bu harakat orqali balo-qazo va kasalliklar uydan chiqib ketishiga, kelayotgan yil esa tetiklik, baxt-saodat va farovonlik olib kelishiga ishonadi.
Ayollar ko‘zalarni uloqtirib sindirayotgan paytda quyidagi so‘zlarni takrorlaydilar:
«G‘am ketsin, shodlik kelsin!
Mashaqqat ketsin, rizq kelsin!»
Ko‘zalar sindirilgach, yangi ko‘zalar suv bilan to‘ldiriladi va ulardagi suvdan foydalanila boshlanadi.
Ko‘za sindirish quvonch va shodlik bilan o‘tadigan marosimdir. Ushbu qadimiy an’ana orqali daromadi kam bo‘lgan kulol ustalar ham qo‘llab-quvvatlangan. Shu tariqa, eronliklarning bir-biriga yordam berish an’anasi ham namoyon bo‘lgan. Bundan tashqari, eronliklar yangi yil arafasida uylarini tozalab, tartibga keltirishga odatlanganlar. Ko‘za sindirish ham uy-ro‘zg‘or buyumlarini yangilash bilan bog‘liq urf-odatlardan biri hisoblangan.
Mutaxassislarning fikricha, ko‘za sindirish marosimining ildizlari qadimgi davrlarga borib taqaladi. Ularning ta’kidlashicha, qadimgi Eronda ham ushbu marosimga o‘xshash urf-odat mavjud bo‘lgan. Biroq Qā’inda ko‘za sindirish an’anasi mavjud bo‘lganini tasdiqlovchi dalillar, eng ko‘pi bilan, Qojarlar sulolasi hukmronligi davriga, ya’ni XIX asrga borib taqaladi.
Qā’in ko‘za sindirish marosimining milliy meros sifatida ro‘yxatga olinishi
Qā’in ko‘za sindirish marosimi 2013-yilda, Eron quyosh taqvimi bo‘yicha 1391-yilda, Eronning Milliy nomoddiy madaniy merosi ro‘yxatiga kiritilgan.