Qadimiy marosimlarning aksariyati o‘sha davr kishilarining dehqonchilik va chorvachilikka asoslangan turmush tarzidan kelib chiqqan. Vaqt o‘tishi va zamonaviy hayot tarzining keng tarqalishi natijasida ko‘plab urf-odatlar unutilib ketgan. Biroq bugungi kunda ham an’anaviy va qadimiy shaklda o‘tkaziladigan, insonning asl mohiyati hamda tabiat bilan aloqasini namoyon etuvchi marosimlar mavjud. Dunyoning eng qadimiy hududlaridan biri bo‘lgan Eronda qadimgi sivilizatsiyadan bebaho meros qolgan. Mamlakatning turli hududlarida shu qadar qadimiy marosimlarni uchratish mumkinki, ularning paydo bo‘lish vaqtini aniq belgilash mushkul. «Bel aylantirish» marosimi ham ana shunday an’analardan biri bo‘lib, bugungi kunda Eronning Markaziy viloyatidagi Nimvar shahrida har yili o‘tkaziladi.
Nimvar geografiyasi va bel aylantirish marosimining tarixi
Nimvar yoki «Nimevar» shahri Eronning Markaziy viloyatidagi Mahallot tumaniga qarashli bo‘lib, Tehrondan qariyb 250 kilometr uzoqlikda joylashgan. Nimvar geografik jihatdan bir nechta tog‘lar orasida joylashgan. Ular orasida shimoldagi «Kamar» tog‘i, janubdagi «Otashkuh» va «Zardqulle» tog‘lari bor. Qumrud daryosi ham Nimvarning shimoliy qismidan oqib o‘tadi.
Tadqiqotchilar ushbu hududda miloddan avvalgi 2300-yillarga borib taqaladigan aholi yashaganiga oid dalillarni keltirganlar. Ma’lumotlarga ko‘ra, Sosoniylar davrida (milodiy III–VII asrlar) Qumrud daryosida to‘g‘on qurilgan va undan suvni Nimvarga yetkazib berish uchun uzunligi 18 kilometr bo‘lgan kanal qazilgan. Bu davrda Nimvar ancha ravnaq topib, muhim aholi maskaniga aylangan. Ehtimol, bel aylantirish marosimi ham aynan shu davrlarda keng tarqala boshlagan. Shu tariqa, ayrim mutaxassislarning fikricha, ushbu an’ananing tarixini taxminan ikki ming yilga borib taqash mumkin.
Bel aylantirish — har yili aprel oyining oxirlarida (ordibehesht oyining boshlarida), «Anorbar» yoki «La’lbar» daryosi o‘zanini loyqa va chiqindilardan tozalash ishlari yakunlanganidan so‘ng o‘tkaziladigan bayramdir. Ushbu marosimning ildizlarini Eronning polvonlik an’analaridan izlash mumkin. Chunki belkuraklarni havoda aylantirish usuli Eronning an’anaviy zurxonalarida bajariladigan «kaboda» ko‘tarish va «mil» aylantirish mashqlariga o‘xshaydi. Ayrimlar bel aylantirishni qadimgi eronliklarning suv ma’budasi Anohitaga shukronalik bildirish e’tiqodlaridan qolgan an’ana, deb hisoblaydilar. Ularning fikricha, ushbu marosim zardushtiylik davridan buyon saqlanib kelmoqda.
Nimvar bel aylantirish marosimining o‘tkazilish tartibi
Bel aylantirish marosimiga tayyorgarlik ishlari qishning oxiri va bahorning boshlarida, mart oyida, bahorgi ekin mavsumi boshlanishi bilan birga boshlanadi. Asosiy marosimdan oldin qishloq oqsoqollari aholini tarixiy Qumrud to‘g‘onidan keladigan suv yo‘lini tozalashga taklif qiladilar. Bu ishlar ba’zan bir oygacha davom etadi. Suv mahalliy tilda «Vargu» deb ataladigan tarmoqlanish nuqtasiga yetib kelganidan so‘ng, aholi Nimvarning markaziy maydoniga yig‘ilib, bel aylantirish marosimini o‘tkazadi.
Bel aylantirishni shukronalik bildirish, baraka va yomg‘ir so‘rash bilan bog‘liq bayram sifatida talqin qilish mumkin. Marosim boshlanishidan oldin suv yo‘lini tozalashda qatnashgan kishilar belkuraklarini yelkalariga olib, tantanali yurishga o‘xshash tarzda markaziy maydonga kirib keladilar. Shundan so‘ng ayrim ishtirokchilar maydon o‘rtasiga chiqib, har bir qo‘llariga bir nechta belkurakni mahkam bog‘langan holda olib, ularni boshlari uzra aylantiradilar. Shu tariqa o‘ziga xos do‘stona musobaqa boshlanadi.
Belkuraklar bir-biriga qarama-qarshi yo‘nalishda aylantirilishi kerak. Bir nechta belkurakdan iborat har bir to‘plamning og‘irligi 30 kilogrammgacha yetishi mumkin. Shu sababli ularni aylantirish katta mahorat, jismoniy kuch va chaqqonlikni talab etadi. Agar belkuraklar ishtirokchining qo‘lidan tushib ketsa yoki aylantirish jarayonida bir-biriga urilsa, bu mag‘lubiyat belgisi hisoblanadi va ishtirokchi musobaqani tark etishi kerak bo‘ladi.
Bugungi kunda suv yo‘llari obodonlashtirilgan va avvalgidek tez-tez tozalashni talab qilmasa-da, ushbu marosim har yili belgilangan vaqtda o‘tkaziladi. Marosimni yanada tartibli tashkil etish maqsadida amalga oshirilgan ishlar natijasida, bayram davomida mehmonlarga mahalliy taomlar va sho‘rvalar tortiladi. Shuningdek, an’anaviy musiqa ijrolari kabi madaniy dasturlar ham tashkil etiladi.
Nimvar bel aylantirish marosimining milliy meros sifatida ro‘yxatga olinishi
2010-yilda (Eron taqvimi bo‘yicha 1389-yilda) Nimvar bel aylantirish marosimi Eronning milliy nomoddiy madaniy merosi ro‘yxatiga kiritilgan.