Maybodning Esfandi marosimi — yangi kelinlar uchun shirin sovg‘a!
Nikoh qadim zamonlardan beri insoniyat jamiyatlaridagi eng muhim urf-odat va marosimlardan biri bo‘lib, diniy, ijtimoiy va shaxsiy jihatlarning xilma-xilligini o‘zida mujassam etadi. Eronda nikoh bilan bog‘liq ko‘plab urf-odatlar shakllangan bo‘lib, ularning aksariyati quvonchli marosimlarni o‘tkazish hamda kelin-kuyovga sovg‘alar taqdim etish bilan bog‘liq. Maybod shahridagi Esfandi marosimi ana shu voqea bilan bog‘liq eng o‘ziga xos urf-odatlardan biri bo‘lib, bugungi kunda ham ushbu qadimiy shaharda avvalgi an’analarga muvofiq davom etib kelmoqda.
Maybod qayerda joylashgan?
Maybod shahri Yazd shahrining shimoli-g‘arbida, Tehrondan Bandar-Abbosga olib boruvchi avtomobil yo‘li bo‘yida joylashgan. Maybod qadimiy shahar hisoblanadi. Ayrim mutaxassislarning ta’kidlashicha, uni Eron markazidagi eng qadimgi inson manzilgohlaridan biri deb hisoblash kerak. Elam sivilizatsiyasiga (miloddan avvalgi III ming yillik) oid naqshlar tushirilgan bir nechta tarixiy yodgorlikning topilishi ushbu fikrni tasdiqlaydi.
Maybod dengiz sathidan 1034 metr balandlikda joylashgan bo‘lib, loy g‘ishtdan qurilgan uylar me’morchiligi bilan mashhur. Maybodning eng asosiy hunarmandchilik mahsuloti — zilu bo‘lib, u polga to‘shaladigan gilamcha yoki to‘shama turiga kiradi. Zilu paxta ipidan to‘qiladi. Shu sababli u salqinlikni yaxshi saqlaydi va cho‘l hududlarida juda ommalashgan. 2018-yilda (1397-yil, hijriy-shamsiy taqvimi bo‘yicha) Maybod jahon zilu shahri maqomiga ega bo‘ldi.
Maybodning Esfandi marosimi va uning xususiyatlari
Maybod aholisi, odatda, 25-bahmandan 1-esfandgacha (13–19-fevral kunlari) Esfandi marosimini o‘tkazadi. Ilgari, ayniqsa, dehqonlar orasida keng tarqalgan qadimgi taqvimlarda bugungi taqvim bo‘yicha 25-bahmanga to‘g‘ri keladigan kun 1-esfand, ya’ni qishning birinchi kuni hisoblangan. Shu sababli ushbu marosimni eski an’analarga muvofiq aynan shu kundan boshlash odati hozirgacha saqlanib qolgan.
Qadimda Maybod aholisi eski taqvim bo‘yicha esfand oyining birinchi kunida shu shaharga qo‘shni bo‘lgan Ardakan shahriga borar, Navro‘zni kutib olish uchun zulbiya, pashmak va halvo-arde kabi shirinliklarni xarid qilardi. Bu odat «Esfandi xarid qilish» deb atalgan.
Esfandi marosimini o‘tkazish tartibi
Maybodning Esfandi marosimida kuyovning oilasi kelin uchun sovg‘a tayyorlaydi. Odatda, bu sovg‘a shirinliklar va rangli chador yoki kiyim tikish uchun mo‘ljallangan matodan iborat bo‘ladi.
Taqdim etiladigan shirinliklar, odatda, Yazdning an’anaviy shirinliklaridan biri bo‘lgan zulbiyadan iborat bo‘ladi. Biroq ba’zan zulbiya o‘rniga halvo, hoji bodomiy, pashmak yoki qand ham sovg‘a qilinadi. Albatta, ushbu shirinliklarning bir necha turi birgalikda ham kelinga taqdim etilishi mumkin. Ammo har qanday holatda ham Esfandi sovg‘asi tarkibida kamida bir yoki bir necha turdagi shirinlik bo‘lishi kerak.
Boshqa sovg‘alar kuyov oilasining moddiy imkoniyatlariga qarab tayyorlanadi. Esfandi sovg‘asi qanchalik mo‘l-ko‘l bo‘lsa, kuyov oilasining kelinga bo‘lgan hurmati shunchalik yuqori ekanini anglatadi. Shu sababli ba’zan kelinga oyoq kiyimi, baxmal mato, ko‘zli uzuk va oltindan yasalgan taqinchoqlar ham sovg‘a qilinadi.
Qadimda Maybodda o‘g‘il farzandli bo‘lgan va haj safariga boradigan ko‘plab oilalar safar davomida bir bo‘lak oltin xarid qilib, kelajakdagi kelinlari uchun olib qo‘yardilar. Ba’zan ushbu oltin bo‘lagi Esfandi marosimida topshirilgan. Biroq Maybod aholisining aksariyati uni Navro‘z bayramida kelinlariga bayram sovg‘asi sifatida taqdim etgan.
Ilgari ushbu marosim bilan bog‘liq yana bir urf-odat — «shagerduni olish» ham mavjud bo‘lgan. Bu odatga ko‘ra, kelinning oilasi sovg‘alar solingan patnisni qand va shirinliklar yoki qaynota-qaynona uchun erkaklar va ayollar kiyimlarini tikishga mos matolar bilan to‘ldirib, qaytarib yuborgan.
Maybodda kuyovning oilasi Esfandi sovg‘alarini patnisga joylab, kelinga taqdim etadi.
Ushbu marosim qiz turmushga chiqqanidan keyingi birinchi esfand oyida o‘tkaziladi. Odatda, nikoh aqdi marosimi — qiz va yigit o‘rtasida nikohni rasmiylashtiruvchi diniy aqd o‘qiladigan marosim — bilan kelin-kuyovning birgalikda yangi uyga ko‘chib o‘tishi orasida bir necha oylik vaqt bo‘ladi.
Agar bu muddat esfand oyiga to‘g‘ri kelsa, Esfandi sovg‘alari marosim orqali kelinning ota-onasi uyiga olib boriladi. Biroq kelin-kuyov allaqachon yangi uyga ko‘chib o‘tgan bo‘lsa, kuyovning ota-onasi Esfandi sovg‘alarini o‘g‘lining uyiga olib borib, kelinlariga topshiradi.
Esfandi sovg‘alarini kelinga topshirish uchun ayrim oilalar birgalikda kelinning ota-onasi uyiga borishgan. Ba’zan esa faqat kuyovning ota-onasi kuyov bilan birga kelinning uyiga borib, sovg‘ani taqdim etgan.