Chavgon shunchaki sport turi emas, balki Eron madaniyati va tarixining ramzidir. Ushbu sport turi tarix davomida o‘z hayotiyligi va rivojlanishini saqlab qolgan. Chavgon chavandozning jismoniy chiniqqanligi hamda uning ot bilan uyg‘un harakatlanishini talab qiladi. Shu sababli bir necha asrlar davomida hukmdorlar tomonidan askarlarni jangovar tayyorgarlikka tayyorlash mashqi sifatida qo‘llab-quvvatlangan va rivojlantirilgan.
Chavgon: tarixi va tarixiy vazifasi
Ayrim mutaxassislar mavjud hujjatlarga tayanib, chavgon sportining paydo bo‘lishini miloddan avvalgi VI asrga, ya’ni Ahamoniylar hukmronligi davriga taalluqli deb hisoblaydilar. Biroq ushbu sportning dastlabki ildizlari bundan ham oldingi davrlarga borib taqalishi aytiladi.
Bir necha asrlar davomida shohlar chavgon o‘yinini shu qadar qadrlaganlarki, u «Shohlar o‘yini» nomi bilan mashhur bo‘lgan. 1219-yilda mo‘g‘ullar Eronga bostirib kirganidan so‘ng, ular ham ushbu o‘yinga qiziqish bildira boshlaganlar. Mo‘g‘ullar chavgonni Hindistonga olib borganlar. Hindistonda, ayniqsa, hukmdorlar saroylarida bu sport turi yuksak qadrlangan.
XVI asrga to‘g‘ri keladigan Safaviylar davri chavgonning gullab-yashnagan davri hisoblanadi. Bu davrda Safaviy hukmdorlari musiqa va hikoyachilik bilan birga katta musobaqalar tashkil etganlar hamda o‘zlari ham ularni tomosha qilganlar.
Agar Isfahonga sayohat qilsangiz, Safaviylar davrida Isfahonning Naqshi Jahon (Imom Humayniy) maydonida joylashgan chavgon maydoni darvozalarining izlarini bugungi kunda ham ko‘rishingiz mumkin. O‘sha davrda Eronga tashrif buyurgan sayohatnomachilar chavgon maydonida katta jasorat bilan bellashgan eronlik chavandozlarni hayrat bilan tasvirlaganlar.
Hindistonni egallaganidan so‘ng, inglizlar ushbu sport turi bilan tanishib, uning Yevropada rivojlanishiga zamin yaratdilar. O‘sha paytda bu sport hali «polo» deb nomlanmagan edi. Buni Kalkutta va Dehlidagi qadimiy klublar binolarining peshtoqlarida hanuzgacha «Chavgon» nomi saqlanib qolganidan ham ko‘rish mumkin.
«Polo» so‘zi chavgon to‘pi tayyorlanadigan daraxt nomidan kelib chiqqan. Vaqt o‘tishi bilan talaffuzi osonroq bo‘lgani uchun inglizlar ushbu nomdan foydalana boshlaganlar va u keng tarqalgan. Chavgon 1860-yillardan boshlab Angliyada ommalashdi, keyinchalik esa boshqa mamlakatlarga ham yoyildi.
Bugungi kunda dunyoning 75 dan ortiq mamlakatida chavgon musobaqalari o‘tkaziladi. Ushbu sport turi shu qadar keng tarqalganki, zamonaviy Olimpiya o‘yinlari 1896-yilda qayta tiklanganidan boshlab, chavgon ham Olimpiya sport turlari qatoriga kiritilgan. Biroq 1936-yilda Berlinda o‘tkazilgan Olimpiya o‘yinlaridan so‘ng ushbu sport turi dasturdan chiqarib tashlangan.
Chavgonning ildizlari va vazifalari
Eronliklar otni qo‘lga o‘rgatib, undan turli sohalarda foydalanishni boshlaganlaridan so‘ng, katta imperiyani barpo etishga muvaffaq bo‘ldilar. Inson va otni birlashtirib, raqib jamoa ustidan g‘alaba qozonishga yo‘naltiradigan sport turi — chavgonning yaratilishi ham eronliklarning kashfiyotlaridan biri bo‘lgan.
Ushbu sport muayyan maqsad va vazifalarni ko‘zlab shakllangan. Bugungi kungacha chavgonda qo‘llanib kelinayotgan ko‘plab atamalar harbiy terminologiya bilan bog‘liq. Bu esa chavgon asoschilari ushbu o‘yin orqali jangovar tayyorgarlikni oshirishni ham maqsad qilganliklarini ko‘rsatadi.
Chavgon chavandozning jismoniy chiniqishi va ot bilan uyg‘unligini kuchaytirishdan tashqari, otning tayyorgarligini ham oshiradi hamda uning to‘siqlarga moslashuvchanlik bilan javob qaytarish qobiliyatini rivojlantiradi. Chavgon maydonida qatnashgan ot hujum va jang vaqtida raqibdan qo‘rqmaydi hamda chavandozning buyruqlarini yaxshi bajaradi.
Ayrim yunon manbalarida eronlik askarlar orasida chavgon o‘yinining o‘tkazilgani qayd etilgan. Ushbu manbalarda mazkur sport turi Eron qo‘shinining yangi hududlarni egallashdagi muvaffaqiyat omillaridan biri sifatida tilga olinadi.
Chavgon fors adabiyotida ham muhim o‘rin egallagan. Shu darajadaki, o‘z she’rlari va asarlarida chavgonni tilga olmagan eronlik adibni topish qiyin. Ushbu sport turi nafaqat ishqiy va qahramonlik adabiyotida, balki xalq og‘zaki ijodida ham ko‘plab izlar qoldirgan.
Bundan tashqari, chavgon boshqa san’at turlarida, jumladan, miniatyura san’atida ham muhim o‘rin tutadi. Chavgon o‘yiniga bag‘ishlangan ko‘plab miniatyura namunalarini uchratish mumkin.
Chavgon o‘yinining o‘tkazilish tartibi
Chavgon uzunligi 274 metr va kengligi 145 metr bo‘lgan maydonda o‘ynaladi. Biroq ayrim mamlakatlarda maydon o‘lchamlari biroz farq qilishi mumkin.
O‘yin olti davrda, ya’ni «chukka»larda o‘tkaziladi. Har bir davr yetti daqiqa davom etadi. Har bir jamoada to‘rtta o‘yinchi bo‘ladi. O‘yinni ikki nafar bosh hakam va bir nafar hakam boshqaradi. Bosh hakamlar ot ustida harakatlanib, maydonning turli qismlariga o‘tib turadilar.
Ushbu sport turida ikki guruh chavandoz to‘pni raqib darvozasi chizig‘idan o‘tkazishga harakat qiladi. Qaysi jamoa ko‘proq ochko to‘plasa, o‘sha jamoa g‘olib bo‘ladi.
Bugungi kunda to‘p yordamida o‘ynaladigan deyarli barcha sport turlarida shunga o‘xshash tuzilmani kuzatish mumkin. Shu bois chavgonni boshqa ko‘plab sport turlarining shakllanishiga asos bo‘lgan qadimiy sport turi sifatida baholash mumkin.
Chavgon sportining milliy va jahon miqyosida ro‘yxatga olinishi
«Chavgon: musiqa va hikoyachilik jo‘rligida otda o‘ynaladigan o‘yin» nomli meros namunasi 2015-yilda (Eron taqvimi bo‘yicha 1394-yilda) Eron nomidan YUNESKOning Jahon nomoddiy madaniy merosi ro‘yxatiga kiritilgan.