Eron madaniyat va san’at diyoridir. Firdavsiy, Hofiz, Sa’diy, Xayyom va Mavlono kabi fors tilida ijod qilgan buyuk adib va shoirlar butun dunyoga mashhur bo‘lib, ularning asarlari jahon xalqlarining e’tiborini o‘ziga jalb etgan. Biroq bu nomlarning shu qadar ulug‘vorligi fors adabiyotining boshqa namoyandalarini nazardan chetda qoldirgan bo‘lishi mumkin. Holbuki, fors adabiyotining buyuk namoyandalari faqat shu bir necha shaxs bilan cheklanmaydi. Vahshiy Bo‘faqiy she’rlari va asarlari nihoyatda boy bo‘lgan, ammo jahon miqyosida nisbatan kam tanilgan ijodkorlardan biridir.
Vahshiy Bo‘faqiy kim bo‘lgan?
Mavlono Kamoliddin Muhammad, Vahshiy Bo‘faqiy taxallusi bilan tanilgan, Eronning mashhur shoirlaridan biri bo‘lib, 1532-yilda (hijriy-qamariy 939-yilda) Bo‘faq shahrida tug‘ilgan. Bugungi kunda Bo‘faq Yazd viloyatining sharqiy qismida joylashgan.
U Safaviylar davlati ravnaq topgan davrda yashagan. Tahmasp Safaviy, Shoh Ismoil II va Shoh Muhammad Xudobanda Vahshiy bilan zamondosh bo‘lgan hukmdorlardir. Ayrim rivoyatlarga ko‘ra, «Vahshiy» Kamoliddinning akasi yoki ukasining taxallusi bo‘lgan. Kamoliddin o‘sha davrda shuhrat qozongan birodari vafot etganidan so‘ng uning nomini abadiylashtirish maqsadida shu taxallusni qabul qilgan. Kamoliddin she’rlarida Vahshiy taxallusidan foydalangan har bir o‘rinda birodarini madh etgan. Kamoliddinning akasi yoki ukasi uning ilk ustozlaridan bo‘lib, Kamoliddin undan adabiyot ilmini o‘rgangan.
Vahshiy dastlabki bilimlarni egallagach, Yazd va Koshonga borib, o‘z bilimini yanada oshirgan. U bir muddat Koshonda yashagan, so‘ng Hormuz porti orqali Hindistonga safar qilgan. Umrining so‘nggi yillarini Yazd yoki Kirmonda o‘tkazgan va 1583-yilda (hijriy-qamariy 991-yilda) vafot etgan.
Vahshiyning o‘limi sababi haqida turli taxminlar mavjud. Biroq u kuchli isitma oqibatida vafot etgan bo‘lishi mumkin. Hozirgi kunda Yazd shahrining Piru Burj mahallasida, Shahzoda Fozil imomzodasi ro‘parasida uning nomi bilan ataluvchi maqbara barpo etilgan. Ushbu inshoot qurilishi 1977-yilda boshlangan va qariyb ikki yil davom etgan. Yazd shahrida shoir nomi bilan ataluvchi uy ham mavjud.
Vahshiy Bo‘faqiy ijodi va she’riyatining xususiyatlari
Vahshiy yashagan davrda shoirlar o‘z she’riy iste’dodlaridan boylik va shuhrat orttirish uchun foydalanardilar. Vahshiy esa mol-dunyo to‘plash o‘rniga o‘z his-tuyg‘ulari va fikrlarini ifoda etishga intilgan. Vahshiy Bo‘faqiy nomini fors adabiyoti tarixida alohida ajratib turadigan jihat uning o‘ziga xos ifoda uslubidir.
Vahshiy o‘z davrida keng tarqalgan badiiy san’atlar va she’riy usullardan foydalanishdan imkon qadar tiyilishga, sodda va samimiy tilda so‘zlashga harakat qilgan. Faqat fikrning mustahkamligi va ta’sirchanligini ta’minlash uchun badiiy san’atlar hamda bezaklardan foydalanish zarur bo‘lgan hollardagina ularga murojaat qilgan. Murakkab iboralar va arabcha so‘zlardan qochish ham Vahshiy she’riyatining o‘ziga xos jihatlaridan biridir. Chunki o‘sha davrda shoirlar orasida bunday so‘zlardan foydalanish ko‘pincha o‘zini ko‘z-ko‘z qilish va bilimdonligini namoyish etish vositasi hisoblangan.
Fors adabiyoti tarixida Vahshiy Bo‘faqiy «Vuqū’ maktabi»ning eng yirik shoiri sifatida e’tirof etiladi. Ushbu maktab fors she’riyatidagi yo‘nalishlardan biri bo‘lib, XV asrning oxirlarida shakllangan va XVII asrning boshlarigacha, ya’ni hijriy-qamariy IX asr oxiridan XI asr boshlarigacha davom etgan. Soddalik, mubolag‘a va murakkab she’riy san’atlardan tiyilish, shuningdek, xalq tiliga xos iboralardan foydalanish ushbu maktabning asosiy xususiyatlaridandir.
Vahshiy masnaviylarida Nizomiy she’riyatining shakli va uslubidan, g‘azallarida esa o‘zidan oldingi shoirlarning she’riy shakllaridan foydalangan hamda ularning asarlariga javoban ijod qilgan. Shunga qaramay, bu holat uning ijodiy yangiliklarini soyada qoldirmagan va she’rlarining o‘ziga xosligi hamda yangiligiga putur yetkazmagan. Aynan shu xususiyat keyingi davrlarda ko‘plab shoirlarning Vahshiy she’rlariga nazira yozishiga sabab bo‘lgan.
Vahshiy g‘azal, ruboiy, tarkibband, qasida va masnaviy kabi turli she’riy shakllarda ijod qilgan. Uning asarlari orasida «Shirin va Farhod» masnaviysi alohida shuhrat qozongan. Vahshiy vafot etgani sababli bu asar tugallanmay qolgan va bir necha asr o‘tgach, «Visol Sheroziy» taxallusi bilan tanilgan shoir tomonidan yakunlangan.
«Xuldi Barin» va «Nozir va Manzur» masnaviylari ham uning boshqa mashhur asarlaridandir. Vahshiy Bo‘faqiy devoni jami 9 076 baytdan iborat bo‘lib, unda 395 ta g‘azal, 43 ta qasida va boshqa she’riy shakllarda yozilgan asarlar jamlangan.
Vahshiydan o‘z mahbubiga iztirob va dardga to‘la nasr bilan yozilgan bir maktub ham meros qolgan. Ushbu maktub uning bizgacha yetib kelgan yagona nasriy asari hisoblanadi va Tehrondagi Malek kutubxonasining qo‘lyozmalar to‘plamida saqlanadi.
Eron taqvimida Vahshiy Bo‘faqiy kuni
9-oktabr, ya’ni 18-mehr sanasi Eron taqvimida Vahshiy Bo‘faqiy xotirasini yod etish kuni sifatida belgilangan.