Har bir mamlakatning ziyolilari orasida tarjimonlar alohida o‘rin tutadi. Chunki ular kitoblarni boshqa tilga tarjima qilish orqali o‘z xalqining boshqa millatlar madaniyati va turmush tarzi bilan tanishishiga ko‘prik yaratadilar. Biroq tarjimonlar orasida o‘z davri va adabiy merosini chuqur anglagan holda tarjima uchun saralangan va foydali kitoblarni tanlaydigan kishilar juda qadrlidir va kam uchraydi.
Najaf Daryobandariy zamonaviy Eron tarjimonlaridan biri bo‘lib, ijodiy faoliyati davomida muhim adabiy va falsafiy asarlarni tarjima qilish orqali fors tilida so‘zlashuvchilarga katta xizmat ko‘rsatgan hamda ular orasida alohida shuhrat qozongan.
Daryobandariyning hayoti va asarlari
Najaf Daryobandariy Eronning janubidagi shaharlardan biri bo‘lgan Obodonda tug‘ilgan. U 1929-yilda (1308-hijriy-shamsiy yilda) dunyoga kelgan. Daryobandariy boshlang‘ich ta’limni «17-dey» maktabida olgan. Keyinchalik Obodondagi Roziy o‘rta maktabida o‘qigan, biroq maktabning uchinchi bosqichida o‘qishni tashlab, mehnat faoliyatini boshlashga qaror qilgan.
O‘sha davrda Obodonda ko‘plab inglizlar yashar va shahardagi neft inshootlarida ishlardilar. Inglizlarning bu yerdagi mavjudligi Daryobandariyda ingliz tiliga qiziqish uyg‘otdi va uni ushbu tilni o‘rganishga undadi.
Daryobandariy asta-sekin ingliz tilini yaxshi o‘zlashtira boshladi va 1953-yilda (1332-hijriy-shamsiy yilda) o‘zining ilk tarjimasini nashrga taqdim etdi. Uning birinchi tarjimasi Ernest Hemingueyning «Alvido, qurol!» asari bo‘ldi. Ushbu tarjima taxminan bir yil o‘tgach, Tehronda nashr etildi. Biroq shu davrda Daryobandariy siyosiy faoliyati sababli Obodonda qamoqqa olindi.
Ushbu shaharda qariyb bir yil qamoqda o‘tirganidan so‘ng, jazo muddatining qolgan qismini o‘tash uchun Tehronga ko‘chirildi. Daryobandariy Tehron qamoqxonasida ham ijoddan to‘xtamadi va Bertran Rasselning «G‘arb falsafasi tarixi» nomli muhim asarini tarjima qilishga kirishdi. To‘rt yillik qamoqdan so‘ng, 1958-yilda (1337-hijriy-shamsiy yilda) ozodlikka chiqdi.
Qamoqdan ozod etilgach, ushbu buyuk eronlik tarjimon adabiy va falsafiy asarlarni tarjima qilishni davom ettirdi. U Hemingueyning «Chol va dengiz» hamda Mark Tvenning «Geklberri Finnning sarguzashtlari» asarlarini fors tiliga tarjima qildi.
Daryobandariy qariyb 17 yil davomida Franklin instituti bilan hamkorlik qildi. Ushbu muassasa nashriyot tashkiloti bo‘lib, faoliyati davomida ko‘plab muhim asarlarni chop etgan. Daryobandariyning ushbu institut bilan hamkorligi 1975-yilda (1354-hijriy-shamsiy yilda) yakunlandi. Shu davrda u Eron Milliy radio va televideniye tashkiloti bilan ingliz tilidagi filmlar matnlarini tarjima qilish bo‘yicha shartnoma tuzdi.
Uilyam Folknerning «Emili uchun atirgul» va «O‘liklar orasida» asarlari, Gerbert Ridning «San’atning ma’nosi» hamda Jaloliddin Rumiy emas, balki Jubron Xalil Jubronning «Payg‘ambar» va «Majnun» asarlari Daryobandariy shu davrda tarjima qilgan kitoblar jumlasidandir.
Ushbu tarjimonning faoliyati Kolumbiya universiteti tomonidan ham e’tirof etilgan. Amerika adabiyoti asarlarini tarjima qilgani uchun unga «Norton Vaydler» mukofoti topshirilgan.
Daryobandariy ko‘proq tarjimon sifatida tanilgan bo‘lsa-da, undan «Oshpazlik bo‘yicha mukammal kitob: sarimsoqdan piyozgacha» nomli muhim asar ham meros qolgan. Ushbu kitobni Eron oshxonasi haqidagi qomus deb hisoblash mumkin. U san’at va adabiyot sohalarida ham faoliyat yuritgan hamda bir qancha rasmlar chizgan.
Daryobandariy 2020-yilda (1399-hijriy-shamsiy yilda) Tehronda vafot etgan.
Daryobandariy tarjimalarining xususiyatlari
Daryobandariy tarjimalarining eng muhim xususiyatlaridan biri — asl matnga sodiq qolgan holda ravon va tushunarli tildan foydalanishidir. Uning asarlarida yaqqol seziladigan, o‘ziga xos yumor tuyg‘usi ham bor.
Daryobandariyning asarlari va tarjimalaridan tashqari, Eron xalqining unga bo‘lgan mehrini oshirgan yana bir jihat uning axloqi va fe’l-atvori edi. U o‘z kuchi va mehnati bilan kamolga yetgan inson bo‘lib, akademik ta’limdan tashqari, o‘z mahoratini tirishqoqlik va matonat bilan egallagan. Balki shu sababli ham u asarlarida o‘zini yuqoridan turib fikr bildirayotgan inson sifatida tutmagan, aksincha, kitobxon bilan do‘stona munosabatda suhbatlashgan.
Ushbu zamonaviy tarjimon va yozuvchi Eron xalqining kundalik madaniyatiga alohida e’tibor qaratgan. Shu bois u oshpazlik kabi mavzuni ham shu qadar muhim deb bilgan-ki, bu haqda mukammal kitob yaratish uchun hayoti va mehnatining bir qismini sarflagan. Daryobandariy rassomlik va san’atdan ham yaxshi xabardor bo‘lgan.
Daryobandariy yashagan davrda murakkab va sun’iy til bilan yozilgan tarjimalar keng tarqalgan edi. Bunday tildan foydalanish tarjimonning yuksak saviyasi va mahorati belgisi sifatida qaralgan, biroq oddiy kitobxonlarning bunday asarlarga qiziqishini kamaytirgan.
Aslida, Eron tarjima adabiyoti bir vaqtlar fors she’riyatini ham qamrab olgan muammoga duch kelgan edi. Daryobandariy esa bu holatga qarshi chiqib, kitobxon bilan ortiqcha rasmiyatchilik va murakkabliklarsiz muloqot qilishga intildi.
Daryobandariy nomining Eron nomoddiy madaniy merosi ro‘yxatiga kiritilishi
2017-yil avgust oyida (1396-hijriy-shamsiy yilning mordod oyida) Najaf Daryobandariy nomi Eron nomoddiy madaniy merosi sohasidagi meros tashuvchilar ro‘yxatiga insoniy xazina sifatida kiritildi.