Zamonaviy eronlik yozuvchilar orasida Mehdi Ozariyazdiy bolalar va o‘smirlar adabiyotining eng muvaffaqiyatli namoyandalaridan biri sifatida tanilgan. U doimo bolalikning sirli va quvonchlarga boy olamida yashagan, kitob o‘qishdan esa eng katta zavq olgan inson edi.
Mehdi Ozariyazdiy kim bo‘lgan?
Mehdi 1922-yilda (1300-hijriy-shamsiy yilda) Yazd shahri chekkasidagi Xurramshoh mahallasida tug‘ilgan. Ozariyazdiy familiyasidan ham anglashilishicha, uning ajdodlari zardushtiy bo‘lgan. Mehdining otasi dehqon edi. Mehdi ham o‘z tengdoshlarining ko‘pchiligi singari bolaligidan otasiga yordam berish uchun u bilan birga dehqonchilik qilgan. Yoshligida u binokorlik bilan shug‘ullangan, shuningdek, bir muddat paypoq to‘qish ustaxonasida ham ishlagan. Oradan biroz vaqt o‘tgach, ustaxona egasi Yazd shahrida kitob do‘koni ochishga qaror qilgan. Mehdi shu kitob do‘konida ishlash uchun tanlangan kishilardan biri edi. Bu voqea Mehdi Ozariyazdiyning kitob va adabiyot olamiga kirib kelishiga zamin yaratdi.
Kitob do‘konida ishlay boshlaganidan bir muncha vaqt o‘tgach, Ozariyazdiy Tehronga yo‘l oldi va bosmaxonalardan birida ish topdi. Aynan shu bosmaxonada u qadimgi fors hikoyalarini sodda tilda qayta yozish haqida o‘ylay boshladi. Uning maqsadi ushbu hikoyalarni bolalar uchun tushunarli qilish edi. Bu qaror «Yaxshi bolalar uchun yaxshi ertaklar» kitobining birinchi jildi dunyoga kelishiga sabab bo‘ldi. Kitobdan olgan fikr-mulohazalaridan so‘ng u o‘z ishini davom ettirdi va «Yaxshi bolalar uchun yaxshi ertaklar» turkumining yana yetti jildini hamda «Qadimiy kitoblardan yangi hikoyalar» turkumining 10 jildini yozdi. Holbuki, «Yaxshi bolalar uchun yaxshi ertaklar»ning birinchi jildini nashr etish uchun bir nechta nashriyot uning taklifini rad etgan edi!
Ushbu eronlik yozuvchi yana qariyb 30 ta kitob yozgan. Ular orasida «Bolalar uchun Masnaviy», «Shaxmatni mustaqil o‘rganish», «Fotografiyani mustaqil o‘rganish» va «Oddiy hikoyalar» turkumi ham bor.
Bu eronlik yozuvchi umri davomida uylanmagan va hech qachon davlat idoralarida ishlamagan. Ozariyazdiy butun vaqtini mutolaa va yozishga bag‘ishlagan. U 2009-yilda (1388-hijriy-shamsiy yilda) 87 yoshida Tehronda vafot etgan. Jasadi Yazdga olib kelingach, o‘zi tug‘ilib o‘sgan mahallada dafn etilgan.
Ozariyazdiy asarlarining xususiyatlari
Ushbu eronlik yozuvchining aksariyat asarlari qadimgi fors adabiyoti namunalarini qayta bayon qilish va o‘tmishdagi insonlar hayotiga oid hikoyalarni qayta yozishdan iborat. Masalan, «Yaxshi bolalar uchun yaxshi ertaklar» turkumining sakkiz jildi quyidagi asarlarga bag‘ishlangan: «Kalila va Dimna», «Marzbonnoma», «Sindbodnoma va Qobusnoma», «Masnaviyi ma’naviy», «Qur’oni Karim», Shayx Attor asarlari, «Guliston» va «14 ma’sum hayoti».
Ushbu turkum ispan, arman, xitoy va rus tillariga tarjima qilingan. «Yaxshi bolalar uchun yaxshi ertaklar» turkumini Eronda bolalar va o‘smirlar uchun nashr etilgan eng katta tirajli kitoblar turkumidan biri deb hisoblash mumkin. Ushbu kitoblar turkumi shu kungacha 60 martadan ortiq qayta nashr etilgan. Shuningdek, undagi qayta ishlangan hikoyalar bolalar va o‘smirlar uchun ko‘plab asarlar yaratishda foydalanilgan. Xususan, ayni shu nomdagi 26 qismli animatsion serial ham shular jumlasidandir.
Uslub jihatidan Ozariyazdiyning nasri nihoyatda sodda. Yozuvchi o‘z kitoblarida tilini bolalarnikiga moslashtirgan kattalar kabi emas, balki o‘z tengdoshlariga hikoya aytib berayotgan bola sifatida namoyon bo‘ladi. Ozariyazdiyning hikoyalarni qayta bayon qilish uslubi o‘ziga xosdir. U hikoyalarning axloqiy va tarbiyaviy jihatlariga alohida e’tibor beradi. Shu bois uning kitoblari bolalar va o‘smirlar uchun nafaqat ko‘ngilochar manba, balki ta’lim-tarbiya vositasi hamdir: ular yosh kitobxonlarga saboq beradi va to‘g‘ri yo‘lni ko‘rsatadi.
Ozariyazdiyni qadimgi fors adabiyoti asarlarini bolalar uchun qayta yozishga alohida e’tibor qaratgan ilk eronlik yozuvchi deb hisoblash mumkin. U fors adabiyoti va she’riyatida yangilanish oqimi paydo bo‘lgan, qadimiy adabiy asarlar yangi davrga mos kelmaydi, degan fikr ilgari surilgan bir davrda Eron adabiy merosining go‘zalligi va ahamiyatini barchaga namoyon etdi. Ozariyazdiyning bu beqiyos xizmati uning nomi fors adabiyotining yulduzlar bilan to‘la osmonida porlab, abadiy qolishi uchun kifoyadir.
Milliy va xalqaro mukofotlar hamda nishonlar
Ozariyazdiy «Yaxshi bolalar uchun yaxshi ertaklar» kitobini yozganidan so‘ng, 1964-yilda (1343-hijriy-shamsiy yilda) YuNESKO tomonidan taqdirlangan. Eronda ham uning xizmatlarini e’tirof etish maqsadida bir necha bor turli nishon va mukofotlar topshirilgan. Jumladan, Bolalar kitobi kengashi uning uchta kitobini «Yilning eng yaxshi kitobi» nishoni bilan taqdirlagan.
U «Eron bolalar va o‘smirlar adabiyotining otasi» nomi bilan mashhur. 2023-yilda Mehdi Ozariyazdiy xotirasiga bag‘ishlangan «Eron hikoyachiligi» tadbiri uning uyida o‘tkazildi va ushbu an’ana Eronning milliy nomoddiy madaniy merosi ro‘yxatiga kiritildi. Shuningdek, Ozariyazdiy vafot etgan kun — 8-iyul (18-tir) Eronda «Milliy bolalar va o‘smirlar adabiyoti kuni» deb e’lon qilingan.