Jafar ibn Ali Tabriziy Baysunghuriy — IX hijriy asrda nastaliq xatining ustasi
Jafar ibn Ali Tabriziy Baysunghuriy IX hijriy asrning nastaliq xati bo‘yicha ilk ustozlaridan biri sifatida tanilgan. Tabriziy Baysunghuriyning shuhrati, asosan, «Baysunghuriy Shohnoma»sini yozgani bilan bog‘liq. «Baysunghuriy Shohnoma»si Firdavsiy «Shohnoma»sining miniatyuralar bilan bezatilgan nusxasidir.
Jafar Tabriziy Baysunghuriy ushbu kitobni go‘zal nastaliq xatida yozgan. Mirzo Jafarning yashagan yillari taxminan 816–856-yillar oralig‘iga to‘g‘ri keladi, deb hisoblanadi. Uning kelib chiqishi va oilaviy ildizlari Tabrizga borib taqaladi. U xalq orasida «Hiraviy» nomi bilan ham mashhur bo‘lgan.
U Hirotda ham uzoq vaqt yashagan. Aynan shu uzoq muddatli istiqomat tufayli Tabriziy Baysunghuriyga «Hiraviy» laqabi berilgan. «Ayn ul-a’yon» uning yana bir laqabidir. «Qiblat ul-kuttob» va «Kamoliddin» unvonlarini esa Sulton Ali Qoiniy unga bergan. Qoiniyning o‘zi ham hijriy IX asrning oxiri va X asrning boshlarida yashagan mashhur xattotlardan biri edi.
Tabriziy Baysunghuriy IX hijriy asrning eng buyuk nastaliq xattoti sifatida e’tirof etiladi. Ushbu eronlik xattot nastaliq xatini rivojlantirish va keng yoyish uchun ham katta sa’y-harakatlar qilgan hamda bu borada muvaffaqiyatga erishgan. U o‘zining go‘zal xati orqali nastaliqning nafisligini barchaga namoyon etib, jamoatchilik e’tiborini ushbu xat turiga jalb qila olgan.
Baysunghur Mirzo saroyiga kirib kelishi
Jafar ibn Ali Tabriziy Baysunghuriy Mir Ali Tabriziyning o‘g‘li Mir Abdullohning shogirdi bo‘lgan. Mir Ali nastaliq xatining ilk namoyandalaridan biri edi va Mirzo Jafar nastaliq yozishni undan o‘rgangan. Aytishlaricha, Mirzo Jafar nastaliqni ustozidan ham chiroyliroq yozgan va uning shuhrati Mir Alinikidan ham ortiq bo‘lgan. Mirzo Jafar «usul xatlari»ni ham Shamsiddin Qutobiy Mashriqiydan o‘rgangan.
Suls, rayhon, nasx, riqo, tavqi’ va muhaqqaq — islom xattotligidagi oltita asosiy xat turi bo‘lib, ular «usul xatlari» deb ataladi. Germaniyaning Tyubingen universiteti kutubxonasida saqlanayotgan Mirzo Jafarga tegishli nodir murakka’ ushbu xat turlarining — suls, rayhon, nasx, riqo, tavqi’ va nastaliqning — yuksak namunalarini o‘zida mujassam etgan.
Murakka’da xattotlik va tasviriy san’at kabi turli san’at turlari bir-biri bilan uyg‘unlashadi. Mirzo Jafar Amir Temur avlodidan bo‘lgan Shohrux Temuriy saroyida tarbiya topgan. Shohruxning o‘g‘li, shahzoda Baysunghur Mirzo esa Mirzo Jafarga alohida mehr qo‘ygan.
Mirzo Jafar Tabrizda bo‘lgan paytida, Baysunghur Mirzo saroyiga kelishidan oldin, Temurning o‘g‘li Mironshoh saroyida xizmat qilgan. Baysunghur Mirzo saroyiga kelgach, ushbu temuriy shahzodaning Chilustun saroyidagi hujrasida kitob ko‘chirish ishlarini boshlagan.
Aytishlaricha, Baysunghur Mirzo saroyida 40 nafar kotib va xattot faoliyat yuritgan. Ularning orasida Mirzo Jafar eng mohir xattot bo‘lib, barchasiga ustozlik qilgan. Baysunghur Mirzo uni o‘z kutubxonasining mudiri etib ham tayinlagan.
Baysunghur Mirzoning rag‘batlantirishi bilan Mirzo Jafar «Baysunghuriy Shohnoma»sini yozishga kirishgan. Baysunghuriy «Shohnoma»sidagi 22 ta miniatyura lavhasi Mirzo Jafarning go‘zal xatida bitilgan. Hozirgi kunda bu lavhalar yaxshi saqlangan bo‘lib, Guliston saroy-muzeyi kutubxonasida saqlanadi. Mirzo Jafar ushbu 22 ta lavhani yozib tugatgach, ularni shahzoda Baysunghur Mirzoga sovg‘a qilgan.
Jafar Baysunghuriyning asarlari va shogirdlari
Mirzo Jafar tarbiyalagan shogirdlari orqali keng jamoatchilikning xattotlik san’atiga bo‘lgan e’tiborini oshirdi. Nastaliq xatining ustasi Azhar Tabriziy, maxfiy xat yozish san’atining ustasi Muhammad Zarrinqalam, ta’liq xatining ustasi Abdulhay Munshiy Astarobodiy va usul xatlari ustasi Abdulloh Tabbox Hiriy Mirzo Jafarning mashhur shogirdlari qatoriga kiradi.
«Baysunghuriy Shohnoma»si Mirzo Jafarning eng muhim asaridir. Undan turli kitoblar va yozma meros qolgan. Ularning faqat ayrimlari Eronda saqlanadi. «Baysunghuriy Shohnoma»si Guliston saroy-muzeyida, Mirzo Jafar ko‘chirgan Hasan Dehlaviy she’rlari devoni Eron Islomiy Majlisi kutubxonasida saqlanadi. Mirzo Jafarning yana bir asari — Hamom Tabriziy kulliyoti esa Parijda saqlanadi.
Mirzo Jafar bu kitobni shahzoda Baysunghur Mirzo saroyiga kirishidan oldin yozgan. U Hofiz devonini ham nastaliq xatida ko‘chirgan. Ushbu nusxa Istanbuldagi Islom va turk asarlari muzeyida saqlanadi. Sa’diy Sheroziyning «Guliston» asarini ko‘chirganligi ham undan qolgan yana bir merosdir.
Mirzo Jafar shoirlik bilan ham shug‘ullangan. Shahzoda Baysunghur Mirzo vafot etganida, u shahzodaning otasi Shohruxga ta’ziya bildirish maqsadida marsiya yozgan. Ushbu she’r Mirzo Jafarning badiiy didi va iste’dodini ham namoyon etadi. U nihoyat 885-hijriy yilda vafot etgan.