Rizo Sha’boniy qalamiga mansub «Eron yoki Eron tarixidan saylanma» kitobi Eron tarixidagi voqealarning qisqacha bayonidan iborat. Asarning yozilishidan ko‘zlangan maqsad «xorijiy keng kitobxonlar ommasini eroniy-islomiy madaniyat va sivilizatsiya bilan tanishtirish hamda ularga tegishli ma’lumotlarni yetkazish» deb belgilangan.
Kitobdagi mavzular Islomdan oldingi davrga qisqacha nazar tashlash bilan boshlanadi. Unda turli sulolalar va Eron tarixining turli davrlari Islom inqilobi yuzaga kelguniga qadar qisqacha yoritiladi.
Kitobning kichikroq qismi Islomdan oldingi Eron sulolalari tarixiga bag‘ishlangan bo‘lib, midiyaliklar va ahamoniylardan tortib, Makedoniyalik Aleksandrning vorislari, Parfiya va Sosoniylar sulolalarining hokimiyat tepasiga kelishigacha bo‘lgan davrni qamrab oladi.
Muallif Islomdan keyingi Eron tarixining muhim voqealarini tahlil qilar ekan, ayniqsa, mamlakatda bir vaqtning o‘zida hukmronlik qilgan mahalliy sulolalar — Tohiriylar, Safforiylar, Somoniylar, Tabariston alaviylari, Ziyoriylar va Buvayhiylar, shuningdek, turkiy kelib chiqishga ega G‘aznaviylar, Saljuqiylar va Xorazmshohlar davriga alohida e’tibor qaratadi. Bu davrlar bayonida tarixiy shaxslarning hokimiyatga kelishi va ketishi, shuningdek, hokimiyat markazlarining o‘zgarishi haqida batafsilroq ma’lumot berilgan.
Mo‘g‘ullarning hujumi va aholining keng ko‘lamda qirg‘in qilinishi bilan bog‘liq dahshatli fojia ham kitobda yoritilgan tarixiy voqealardan biridir.
Muallif ushbu qismda Safaviylar sulolasining qudrati va tanazzulini, Nodirshohning maydonga chiqishini, Qojarlar davrini hamda Pahlaviylar sulolasini bayon etib, tilga olingan davrlarning muhim tarixiy hodisalarini sharhlaydi.
Mazkur kitob doktor Sa’d Rustam sa’y-harakati bilan arab tiliga tarjima qilingan.
Doktor Sha’boniyning asarlari
So‘nggi o‘n yilliklarda zamonaviy Eronning dini, tarixi, geografiyasi, adabiyoti, san’ati, iqtisodiyoti va siyosati kabi madaniy hamda sivilizatsion jihatlarini qamrab oluvchi ko‘plab tadqiqotlar amalga oshirildi. Biroq yuqorida qayd etilgan barcha yo‘nalishlarni birgalikda qamrab oladigan yaxlit yoki mukammal kitobning mavjud emasligi mamlakat ichidagi va xorijdagi tadqiqotchilar hamda qiziquvchilar oldida turgan to‘siqlardan biri bo‘lib kelgan.
«Eron yoki Eron tarixidan saylanma» kitobi aynan shu ehtiyojga javob berish maqsadida yozilgan.
Ushbu kitob muallifi doktor Rizo Sha’boniy sermahsul hayoti davomida fors, fransuz va ingliz tillarida 200 dan ortiq maqola yozgan hamda 20 dan ortiq kitob nashr ettirgan. Uning ilmiy asarlarining aksariyati Afshoriylar sulolasi tarixiga bag‘ishlangan.
Doktor Sha’boniy asarlarini besh guruhga ajratish mumkin:
-
Matnlarni ilmiy-tanqidiy nashrga tayyorlash va tahrirlash.
-
Afshoriylar va Zandiylar sulolalari tarixiga oid tadqiqotlar.
-
Qadimgi Eron tarixi va Eronning umumiy tarixi.
-
Alohida mavzularga bag‘ishlangan monografiyalar.
-
Maqolalar to‘plamlari va turli mavzulardagi asarlar.
Doktor Sha’boniyning Eronning qadimgi o‘tmishi va umumiy tarixiga bag‘ishlangan asarlari orasida ikkita kitobni alohida ta’kidlash mumkin: «Eron tarixiga qisqacha nazar: Midiya davrining boshlanishidan Qojarlar davrining oxirigacha» va fors tili hamda adabiyoti yo‘nalishida tahsil olayotgan xorijiy talabalar uchun yozilgan «Eron tarixining umumiy asoslari».
«Eronliklar va milliy o‘zlik» kitobi ham doktor Sha’boniyning muhim asarlaridan biridir.
U, shuningdek, «Eron ijtimoiy tarixi asoslari» kitobida besh bo‘lim orqali tarixdan oldingi davrda Eron jamiyatining umumiy xususiyatlari, tarix maydoniga kirib kelishi, Eron jamoalarining tarixiy shakllanishi, milliy qarshilik harakatlari hamda Eron madaniyati va sivilizatsiyasining o‘ziga xos jihatlarini yoritgan.
1389-yilning «Mangu siymosi»
Doktor Rizo Sha’boniy ko‘p yillar davomida mamlakat universitetlarida tarix kafedrasi mudiri lavozimida ishlagan. U Afshoriylar va Zandiylar sulolalari tarixini o‘rganuvchi besh nafar yetakchi tadqiqotchidan biri hisoblanadi.
2000-yil dekabr oyidan boshlab u Sivilizatsiyalar muloqoti xalqaro markazining Sivilizatsiyalar tarixi guruhiga rahbarlik qilib kelmoqda. Shuningdek, Islomoboddagi Eron va Pokiston fors tili tadqiqotlari markazining rahbari lavozimini ham egallab keladi.
Rizo Sha’boniy 2010-yilda Eron tarixining «Mangu siymosi» sifatida tanlangan.
«Mangu siymolar» festivali shu paytgacha sakkiz marta o‘tkazilgan. Ushbu anjumanda tanlangan shaxslar Eronning milliy o‘zligi va tarixiy qiyofasini namoyon etuvchi siymolar sifatida e’tirof etiladi.
Doktor Sha’boniy «Kayhon-e Farhangi» nashriga bergan intervyusida o‘z hayoti haqida so‘zlab bergan.
U 1938-yilda Toliqon hududidagi Zomg‘obod qishlog‘ida tug‘ilgan. Boshlang‘ich ta’limning olti yilini qishlog‘ida olgan, keyinchalik o‘qishni davom ettirish uchun Tehronga ko‘chib kelgan. Tehron oliy pedagogika institutida tarix va geografiya yo‘nalishida tahsil olib, bakalavr darajasini qo‘lga kiritgan.
1967-yilda tarix bo‘yicha ixtisoslashgan doktorlik darajasini olish uchun Fransiyaga yo‘l olgan va Sorbonna universitetida o‘qigan.
Ushbu tarixshunos olim Shahid Beheshti universitetida professor bo‘lib ishlaydi. Shuningdek, Isfahon universiteti va Angliyadagi Kembrij universitetida ham dars bergan.
Doktor Sha’boniy butun hayotidagi yutuqlari uchun oilasidan minnatdor ekanini ta’kidlaydi. Uning fikricha:
«Oila bugungi kungacha boshidan kechirgan barcha o‘zgarishlarga qaramay, insonni tarbiyalashning eng muhim maskani bo‘lib qolmoqda. Agar biz jamiyatda oilaning barqaror o‘rnini saqlab qola olsak va ijtimoiy, axloqiy hamda xulq-atvor qadriyatlarini oilada shunday shaklda namoyon eta olsakki, farzandlarimiz — bolalar va o‘smirlar — ularga qiziqib, ularni o‘zlashtirishga intilsalar, u holda oila jamiyatga eng munosib va sog‘lom insonlarni yetkazib beradi, deb ayta olaman».