Fors adabiyotining katta qismi lirik asarlardan iborat bo‘lib, ularda ishq va hikoya qilish asosiy o‘rinni egallaydi. Fors tilida ijod qilgan shoirlar tarix davomida ko‘plab dostonlar yaratib, ularda ishqiy hikoyalarni bayon etganlar. Biroq ko‘plab mutaxassislarning fikricha, ular orasida nazokat, so‘zning mustahkamligi, nozik va ravon ifoda jihatidan «Xusrav va Shirin» bilan tenglasha oladigan asarni topish qiyin.

«Xusrav va Shirin»ning fors adabiyotidagi o‘rni

«Xusrav va Shirin» buyuk eronlik shoir Nizomiy Ganjaviyning mashhur asaridir. Nizomiyning fors adabiyotidagi o‘rni nihoyatda yuksak bo‘lib, u hatto o‘zining ham bu yuksak mavqega ega ekanini anglagan va asarlarida bunga ishora qilgan. Nizomiy Firdavsiy va uning tengsiz, ulkan asari «Shohnoma» bilan yaqindan tanish bo‘lgan. U «Xusrav va Shirin» singari ayrim asarlarini ushbu buyuk kitob ta’sirida yaratgan. Mazkur dostonning buyukligi shu darajadaki, u Nizomiyni fors tilida ijod qilgan hikoyanavis shoirlar orasida eng yuqori martabaga ko‘targan asar sifatida e’tirof etiladi.

Ganjada (Ozarbayjon Respublikasi) joylashgan muzeyda saqlanayotgan gilamchada Nizomiy Ganjaviyga nisbat berilgan tasvir.

«Xusrav va Shirin» hikoyasining tarixi

Firdavsiyning «Shohnoma» asarida ham Xusrav va Shirin hikoyasiga ishora qilingan. Biroq Firdavsiy o‘z kitobida bu hikoyaga Nizomiy singari keng ko‘lam va badiiy joziba bermagan, asosan uning qahramonlik jihatlariga e’tibor qaratgan.

«Shohnoma»dagi hikoya quyidagicha boshlanadi: bir kuni Xusrav bir necha hamrohi bilan ovga ketayotganida, Shirin uning e’tiborini jalb qilish uchun sariq rangli kiyim kiyadi. Xusrav uni ko‘rib, saroyga borishni taklif qiladi va Shirin bu taklifni qabul qiladi.

Firdavsiy Xusrav va Shirin o‘rtasidagi tanishuv tarixiga to‘xtalmaydi. Holbuki, ko‘rinishidan, ular ushbu voqeadan avval ham bir-birlarini tanigan bo‘lishgan. Bundan tashqari, Firdavsiy hikoyasida Shirin, ehtimol, quyi tabaqaga mansub ayol sifatida tasvirlangan. Bu esa Nizomiy dostonidagi Shirinning aslzoda kelib chiqishiga ega ekanligi bilan farq qiladi.

Nizomiy esa bu hikoyani juda batafsil bayon qiladi. Aytishlaricha, Nizomiy hikoya qilgan voqea «Bardaa» deb atalgan hudud aholisi orasida mashhur bo‘lgan. Ushbu qadimiy shahar bugungi kunda Ozarbayjon Respublikasi hududida joylashgan.

Bardaa aholisining hikoyasi Firdavsiyning «Xusrav va Shirin» haqidagi rivoyatidan ayrim jihatlari bilan farq qilgan. Nizomiy xalq orasida tarqalgan qarashlar hamda turli kitoblarda Xusrav va Shirin hikoyasiga berilgan ishoralardan foydalanib, voqeani go‘zal shaklda qayta yaratgan. U hikoyaning boshlanishi va yakunini mahorat bilan shakllantirib, unga yanada ko‘proq badiiy go‘zallik bag‘ishlagan.

Nizomiyning bu ijodi undan keyin yashagan shoir va adiblar e’tiborini tortgan hamda ko‘plab asarlarda tilga olingan. Ko‘plab san’atkorlar, ayniqsa, miniatyura san’ati ustalari uning hikoyasi asosida badiiy asarlar yaratganlar.

«Xusrav va Shirin» xalq orasida ham yuksak mavqega ega bo‘lib, hatto maqollarga kirib kelgan. Bu hikoya oilaviy va do‘stona yig‘inlarda, suhbatlar davomida qayta-qayta so‘zlab beriladigan mashhur rivoyatlardan biriga aylangan.

Ustoz Husayn Behzodning miniatyura uslubida yaratgan asari.

«Xusrav va Shirin» dostonining bayoni

Ushbu doston 6150 baytdan iborat. Dostondagi Xusrav milodiy 590-yilda taxtga chiqqan va 591–628-yillarda hukmronlik qilgan Sosoniylar podshohi Xusrav Parviz ekanligi aytiladi. Shirin esa keyinchalik Armaniston malikasi bo‘lgan arman malikazodasi edi.

Nizomiy «Xusrav va Shirin» dostonining boshida, avvalo, ishq haqida so‘z yuritadi va uni ulug‘laydi. Shu orqali o‘quvchi shoirning qarashlari bilan tanishadi hamda buyuk Nizomiy nima sababdan o‘z dostonini yaratish uchun aynan Xusrav va Shirin hikoyasini tanlaganini anglaydi. Nizomiy ishqni inson ruhining yuksalishiga sabab bo‘ladigan kuch, koinot va borliqning markaziy o‘qi deb biladi.

Xusrav Parvizning dunyoga kelishi va uning qanday tarbiya topgani ham hikoyaning dastlabki qismida tilga olinadigan mavzulardandir. Farhodning Shirinni sevib qolishi ham ushbu hikoyaning muhim voqealaridan biridir. Xusrav Farhodga qarshi turli to‘siqlar yaratadi va oxir-oqibat makr-hiyla orqali uning o‘limiga sabab bo‘ladi.

«Xusrav va Shirin» dostonining fors tilidagi bosma nashri.

Nizomiy bu doston orqali shunchaki hikoya aytib berish bilan cheklanmaydi. U Eron zaminining madaniyatini tanishtiradi va Eron jamiyatida ayolning o‘rnini tahlil qiladi.

Nizomiy o‘z davridagi turli fanlarni chuqur egallagani haqida ko‘p fikrlar bildirilgan va unga «Hakim» unvoni berilgan. Bu atama barcha fanlarda ustozlik darajasiga yetgan, keng bilim sohibi bo‘lgan kishini anglatadi.

U tarix va adabiyotdan tortib astronomiya va falsafagacha bo‘lgan turli fanlardan olgan bilimlarini o‘z dostonida mahorat bilan qo‘llaydi.