Islom olami ensiklopediyasi
Islom olami ensiklopediyasi musulmon xalqlarining madaniyati va tamadduni hamda Islom sohasidagi tadqiqotlarga bag‘ishlangan keng qamrovli kitobdir. Ushbu asar Eron Islom ensiklopediyasi jamg‘armasi nazorati ostida yozilgan. Mazkur jamg‘arma Islom olami ensiklopediyasini yaratish ishlarini 1362-hijriy-shamsiy yilda (1983-yilda) boshlagan.
Islom ensiklopediyasi jamg‘armasi Oyatulloh Xomanaiy prezidentlik davrida tashkil etilgan. Ushbu jamg‘armani tuzishdan maqsad Islom olami ensiklopediyasini tayyorlash va nashr etish deb belgilangan.
Bunday jamg‘armani tashkil etish sabablari va Islom olami ensiklopediyasini tayyorlash hamda nashr etishdan iborat alohida vazifani belgilash masalasiga kelsak, birinchi jildning muqaddimasida bu quyidagicha izohlangan: G‘arb mamlakatlarida Islom olamining o‘tmishi va bugungi kuniga bag‘ishlab yozilgan ensiklopediyalar g‘arbliklarning Islom, islomiy madaniyat va tamaddun haqidagi tasavvurlari ta’sirida yaratilgan. Islom ensiklopediyasi jamg‘armasi esa Islom olami ensiklopediyasini yaratish orqali Islom olamining o‘tmishi va bugungi kunini haqqoniy hamda hujjatlarga asoslangan tarzda yoritishga intiladi.
Faoliyat boshlaganidan buyon o‘tgan nisbatan qisqa vaqt ichida ushbu jamg‘arma islomshunoslik tadqiqotlari, musulmon xalqlarining madaniyati va tamaddunini o‘rganish hamda tizimlashtirish sohalaridagi ta’sirchan markazlardan biriga aylangan.
Islom olami ensiklopediyasining mazmuni
Hozirgacha Islom olami ensiklopediyasining fors tilidagi 30 jildi nashr etilgan. Ushbu 30 jildning 22 jildi ingliz tiliga, 9 jildi esa arab tiliga tarjima qilingan.
Islom olami ensiklopediyasi Islom ta’limotlari, musulmon xalqlarining tamadduni va madaniyatini Islom paydo bo‘lgan davrdan hozirgi kungacha bo‘lgan tarixiy davr doirasida yoritadi. Ensiklopediyadagi maqolalar alifbo tartibida joylashtirilgan. Ular islomiy fanlar va bilimlarning keng doirasini qamrab oladi.
Maqola mualliflarining maqsadi islomiy fanlar va bilimlarga oid birlamchi ma’lumotlarni tizimli hamda tushunarli shaklda o‘quvchilarga taqdim etishdan iborat.
Ensiklopediyada tarix, geografiya, Qur’on ilmlari atamalari, hadis, fiqh, kalom, islomiy tasavvuf va falsafa, adabiyot, san’at, payg‘ambarlar, avliyolar va imomlar (alayhimussalom) hayoti hamda faoliyati, ko‘plab mufassirlar, faqihlar, mutakallimlar, faylasuflar, oriflar, tarixchilar va Islom olami san’atkorlarining tarjimayi hollari hamda qarashlari, Islomning siyosiy tarixi, xalifalar hayoti, payg‘ambarlar tavsifi, tarixiy-diniy yodgorliklar, diniy bayramlar, kiyim-kechak, oziq-ovqat va Islom olamiga xos dorilar haqidagi ma’lumotlar o‘rin olgan.
Ushbu ensiklopediyadagi materiallar va maqolalarni yozishda eronlik tadqiqotchilar, shuningdek, ayrim boshqa mamlakatlardan bo‘lgan musulmon olimlar ham ishtirok etganlar.
Islom olami ensiklopediyasidagi ayrim materiallar tarjima qilingan bo‘lsa, Islom, Eron va fors adabiyotiga bag‘ishlangan bo‘limlar uchun maqolalar aynan shu ensiklopediyaning o‘zi uchun yozilgan.
Eron Islom ensiklopediyasi jamg‘armasi tomonidan tayyorlangan Islom olami ensiklopediyasi arab, turk va urdu tillaridagi ensiklopediyalardan farqli ravishda, o‘z maqolalarini «Islom ensiklopediyasi»dan tarjima qilishni shart deb hisoblamaydi. Aksincha, mavjud ensiklopediyalardan ilmiy tadqiqotlarga tayangan, ishonchli manbalar bilan asoslangan maqolalarni tarjima qilib, nashr etishga intiladi.
Islom olamidagi bilim sohalari
Islom olami ensiklopediyasida Islom olamiga oid bilimlar to‘rt guruhga ajratilgan:
-
Fiqh, tafsir, hadis va kalom kabi Islomga xos bo‘lgan fanlar.
-
Matematika, astronomiya, falsafa va tibbiyot kabi Islom davrida rivojlanib, ravnaq topgan fanlar.
-
Arab tili va adabiyoti kabi Islomni anglash uchun o‘rganilishi zarur bo‘lgan fanlar.
-
Islom olami ensiklopediyasida musulmon mamlakatlarida keng tarqalgan bilim va san’at turlari sifatida musiqa hamda rassomchilikka ham e’tibor qaratilgan.
Islom olami ensiklopediyasida yoritilgan va musulmonlar hayotiga sezilarli ta’sir ko‘rsatgan voqealardan biri — Eron Islom inqilobidir. Chunki Eron Islom inqilobiga oid voqeliklar ushbu inqilob musulmonlarning faollashuvi, mustaqillikka intilishi hamda Islomdan kelib chiqqan madaniy va tamadduniy asl qadriyatlarga qaytishining ifodasi ekanini ko‘rsatadi.
Ensiklopediya Eronda nashr etilgani sababli, unda Eron viloyatlari, viloyat markazlari va ayrim shaharlariga bag‘ishlangan maqolalar ham chop etilgan. Madaniy tarixi boy va Islom olami bilan aloqador qishloqlar ham ushbu ensiklopediyada alohida o‘rin tutadi.
O‘quvchilarga Islom olami ensiklopediyasini yozish uslubi va qoidalari bilan osonroq tanishish imkonini yaratish maqsadida «Islom olami ensiklopediyasining uslubiy qo‘llanmasi» nomli alohida kitob ham tayyorlanib, nashr etilgan. Ushbu qo‘llanma 14 bobdan iborat.