Ko‘ftagarlik — jonsiz metallga go‘zallik baxsh etuvchi san’at
Ko‘ftagarlik metall buyumlarni bezash usullaridan biri bo‘lib, ishlatiladigan metall turiga qarab turli nomlar bilan atalishi mumkin. Ushbu san’at turida usta zarb bilan ishlov berilgan metallni asosiy metallning ajralmas qismiga aylantiradi.
Ko‘ftagarlik tarixi
Mutaxassislarning fikriga ko‘ra, bugungi kunda ko‘ftagarlik deb ataladigan san’at turi miloddan avvalgi I ming yillikda, Ahamoniylar davrida shakllana boshlagan san’atning takomillashgan ko‘rinishidir. O‘sha davrda muhrlar tayyorlash, shuningdek, qilich, qalqon va sovut kabi harbiy qurollarni bezashda ushbu usuldan foydalanilgan.
Keyingi asrlarda ham ko‘ftagarlik rivojlanishda davom etdi. Biroq Saljuqiylar davrida (1037–1194-yillar) bu san’at yanada takomillashib, keng tarqaldi. Safaviylar sulolasi hokimiyatga kelganidan so‘ng, XVI asrda Eronda shia mazhabi rasman tan olindi va ko‘ftagarlik motam marosimlarida ishlatiladigan alamlarni bezashda qo‘llanila boshlandi. Bu davrda alamlarni bezash uchun hayvonlarning haykalsimon tasvirlaridan ham foydalanildi. Natijada ko‘ftagarlik san’atiga bo‘lgan e’tibor yanada ortdi.
Keyinchalik, XIX asrda Qojarlar hukmronligi davrida alam yasash keng tarqalishi bilan ko‘ftagarlik ham o‘z mavqeini saqlab qoldi. Bugungi kunda ham ushbu san’at haykaltaroshlikda, metall buyumlarni bezashda va motam marosimlari uchun alamlar tayyorlashda qo‘llaniladi.
Ko‘ftagarlikning xususiyatlari va unda qo‘llaniladigan usullar
Ko‘ftagarlik ustalari o‘z naqshlarini buyum yuzasiga tushirish uchun avval ularni qog‘ozga chizadilar. Shundan so‘ng naqsh po‘lat yuzasiga ko‘chiriladi va metallni kesish ishlari boshlanadi. Keyingi bosqichda po‘lat tunuka pechga joylashtirilib, yaxshilab qizdiriladi va qizg‘ish tusga kirguncha isitiladi. Po‘lat qizargach, u sandon ustida bolg‘a bilan urib ishlanadi va ustaning ko‘zlagan shakli hosil qilinadi. Oxirida buyumning turli qismlari bir-biriga payvandlanib, yaxlit shaklga keltiriladi.
Ko‘ftagarlikning asosiy bosqichi kerakli hajmdagi buyum tayyor bo‘lgandan keyin boshlanadi. Bu jarayonda oltin, kumush, jez yoki misdan tayyorlangan ingichka simlar buyum yuzasiga bolg‘a bilan urib biriktiriladi va shu orqali turli bezaklar hosil qilinadi. Simlarni biriktirishdan oldin buyum yuzasi maxsus uchli bolg‘alar yordamida tirnaladi. Bu simlar joylashtiriladigan ariqchalarni hosil qilish uchun zarur. Ba’zan usta buyum yuzasiga bolg‘a bilan qo‘shimcha zarbalar berib, naqsh yoki tasvirga yanada chuqurroq ko‘rinish beradi.
Ko‘ftagarlik ishlari bajariladigan buyum katta va hajmdor, masalan, haykal bo‘lishi yoki juda nozik va kichik, masalan, tasbeh yoxud pichoq dastasi bo‘lishi mumkin.
Zarurat tug‘ilganda ko‘ftagarlikning yana bir bosqichi — nefrit bilan ishlov berish usuli ham qo‘llaniladi. Bu bosqichda nefrit simlar ustidan yurgiziladi, natijada ular ariqchalarga chuqurroq kirib, mustahkam o‘rnashadi. Ba’zan nefrit o‘rniga aqiq toshidan ham foydalaniladi.
Yakuniy bosqichda buyum yuzasi sayqallanadi. Bu jarayon buyumning yanada chiroyli ko‘rinishiga yordam beradi va oldingi bosqichlardan qolgan kir hamda iflosliklarni yo‘qotadi. Sayqallashda suv, kislota va yuvish vositalaridan foydalaniladi. Ushbu bosqichda olov alangasi ham qo‘llanilishi mumkin, chunki issiqlik buyumning ustki qatlamini mustahkamlash bilan birga uning yanada yaltiroq bo‘lishini ta’minlaydi.
Ko‘ftagarlikda ishlatiladigan metall turiga qarab, bu san’at «oltin bilan bezash», «kumush bilan bezash» yoki «jez bilan bezash» deb ham ataladi. Albatta, ushbu usullar o‘zaro farq qiladi. Masalan, kumush yoki oltin simlar juda ingichka va yumshoq bo‘lgani sababli ularni buyum yuzasiga biriktirish katta aniqlik va mahoratni talab qiladi. Shu sababli bu ishda ishlatiladigan bolg‘alar ham boshqa turlardan farq qiladi.
Hozirgi vaqtda Tehron, Isfahon va Mashhad Eronda kumush bilan bezash san’atining asosiy markazlari hisoblanadi. Bugungi kunda ushbu usul haykaltaroshlikdan tashqari, Muharram oyida ishlatiladigan alamlar va ayrim idishlarni bezashda ham qo‘llaniladi.
Ko‘ftagarlikning Muharram motam marosimlari bilan chambarchas bog‘lanishi, bu marosimlar esa eronliklarning eng muhim diniy urf-odatlaridan biri hisoblanishi, ushbu san’atning tarix davomida yashab qolishi va rivojlanishida asosiy omillardan biri bo‘lgan.
Ko‘ftagarlikda buyumlar yuzasini bezash uchun ishlatiladigan naqshlar orasida islimiy naqshlar va medalyonsimon naqshlar alohida o‘rin tutadi. Ushbu naqshlardan foydalanish Eronda ko‘ftagarlik san’atining an’anaviy xususiyatlari saqlanib qolganini ko‘rsatadi.
Asosiy metall yuzasi bilan unga urib biriktirilgan metall ranglari o‘rtasidagi farq ko‘ftagarlik san’atining muhim estetik jihatlaridan biridir. Odatda buyumning asosiy yuzasi to‘q rangda, unga biriktirilgan metall esa ochroq rangda bo‘ladi. Bu ranglar o‘rtasidagi kontrast bezaklarning yanada yaqqol va jozibali ko‘rinishiga xizmat qiladi.